rubriek een geschiedenis van de nederlandse popcultuur in 100 voorwerpen

De nieuwste aanwinst in onze lijst voorwerpen van de Nederlandse popcultuur: het haardvuur van Jan Dibbets

Omdat ook de naoorlogse Nederlandse popcultuur een geschiedschrijving verdient: 100 voorwerpen uitgekozen, belicht en verklaard. Een lijst die lekker langzaam groeit. Aflevering 64: het haardvuur van Jan Dibbets. Dat vuurtje op een scherm in de lobby van het hotel? Allemaal gebaseerd op het werk van deze Nederlandse kunstenaar.

100 voorwerpen - TV as Fireplace van Jan Dibbets Beeld Annabel Miedema

Het is Jan Dibbets nu al een paar keer overkomen. Dat hij ergens een hotelkamer binnenloopt en op de televisie een haardvuur ziet knapperen met de tekst ‘Welcome Mr. Dibbets’. Of om het precies te zeggen: dat hij een hotelkamer binnenwandelt en zíjn haardvuur ziet knapperen. En het zijn niet alleen hotelkamers. Over de hele wereld branden opflakkerende haardvuurtjes op breedbeeldschermen. In cafés en restaurants, hotellounges en bejaardenhuizen. Niet zo vreemd: de dvd-beelden zijn eenvoudig als ‘cozy cracklin’ fireplace’ via internet aan te schaffen of als screensaver te downloaden. 

Toch weten maar weinigen dat er maar één video van één kunstenaar aan ten grondslag ligt, die van Jan Dibbets dus. Titel: TV as a Fireplace. Uit 1968. Hoewel 1969 achteraf een belangrijker jaar was. Want toen werd de 24 minuten durende video voor het eerst uitgezonden, rechtstreeks op de Duitse zender WDR 3, in delen van drie minuten, op de acht laatste avonden van december, beginnend op kerstavond. Heel Duitsland, in elke huiskamer, kreeg de kans om zich, tijdens de donkere dagen tussen Kerst en Nieuwjaar, voor een paar minuten te warmen aan een knapperend haardvuurtje. Op tv. 

Het idee ontstond tijdens de tentoonstelling Dies alles Herzchen wird einmal dir gehören in 1967, in Frankfurt, die Dibbets mede had georganiseerd, en die precies een avond zou duren, van zeven uur tot half tien. Daar kwam Dibbets de Duitse tv-regisseur Gerry Schum tegen, die voor het cultuurprogramma Panorama verslag deed van het evenement.

Schum runde toen nog niet de videogalerie waarmee hij later tot de pionier van dit nieuwe medium uitgroeide, maar hij had al wel oog voor de revolutionaire en brede mogelijkheden die videokunst in zich had. Schum stelde Dibbets voor ‘iets’ voor de Duitse televisie te maken. De Nederlander kreeg carte blanche. 

Nu had Dibbets ideeën genoeg. Met name over hoe je een filmisch beeld met de werkelijkheid kon laten wedijveren. Zoals in zijn film Feuer, Feu, Fire, Vuur, die hij ooit liet draaien op een groot scherm, formaat bioscoopzaal. Daarop was te zien hoe een klein vuurtje, onder in het beeld geprojecteerd, zich langzaam een weg naar boven zocht. Een minuutje later vatte het in benzine gedrenkte projectiedoek zelf vlam, waarna de echte vlammen de gefilmde vlammen inhaalden, en de kijker geen idee meer had wat verbeelding was en wat realiteit.

Zoiets moest dat met dat haardvuurtje op televisie ook worden. Het was Dibbets vooral om het experiment te doen; om de vraag wat er met het nieuwe medium gebeurt als het kunst wordt; om de kijkers er eens op te wijzen waar ze elke avond urenlang naar zaten te staren. En om te laten zien hoe op die acht winteravonden twee verschillende werelden in elkaar zouden schuiven, zoals hij het zelf omschrijft: de rijkdom van bij de haard zitten en de armoede van naar een tv te kijken. Want er zat natuurlijk wel een moralistisch tintje aan, geeft hij toe. 

Dat zijn video zo’n succes zou worden en nu in zo veel hotelkamers, cafés en restaurants te zien is, kon hij niet voorzien. En ook niet dat het zo zou appelleren aan ouderwetse gezelligheid, hoe modern en koel een breedbeeldmonitor ook is waarop de video wordt afgespeeld. Rijk is hij er overigens niet van geworden. Patent op het werk bezit Dibbets niet: ‘Ik heb er nooit aan gedacht en het ook nooit gewild’. Op de keper beschouwd heeft het alleen geld gekost. Schum en Dibbets hebben de rekening gelijkelijk verdeeld: ieder tweehonderd gulden. En hoeveel heeft hij dan verdiend aan de video die nu tot de collectie van het Stedelijk Museum in Amsterdam behoort? ‘Niets. Die heb ik geschonken.’ 

100 voorwerpen - TV as Fireplace van Jan Dibbets Beeld Annabel Miedema
Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.