Boeken

De nieuwe roman van Rachel Cusk is ongrijpbaar, spannend en geestig ★★★★☆

Rachel Cusk bouwt een filosofische roman rond haar favoriete thema’s – de uitwerking van kunst, wat het betekent om vrouw te zijn. Anders dan in haar succesvolle trilogie is de verteller allesbehalve afstandelijk.

null Beeld Avalon Nuovo
Beeld Avalon Nuovo

De uitroeptekens. Die symboliseren misschien het opvallendste verschil tussen de nieuwe roman van Rachel Cusk, Second Place – in het Nederlands verschenen als De tweede plaats – en de boeken die haar succesvolle trilogie vormen: Outline (2014), Transit (2017) en Kudos (2018). Was daar een bijna onzichtbare verteller aan het woord die alleen contouren kreeg door het op koele, afstandelijke wijze optekenen van de verhalen van anderen, De tweede plaats is één lange brief van M aan ene Jeffers (wie dat is wordt, in het boek zelf althans, niet uitgelegd), met haar eigen perspectief op de beschreven gebeurtenissen, háár ideeën over vrijheid, mannelijke privileges, kunst en kunstenaarschap, en dus uitroepen als: ‘En ik sloeg mijn handen voor mijn gezicht en begon te huilen!’ Of: ‘Op dat moment wilde ik geen ouder zijn, van niemand!’

Of dragen de uitroeptekens vooral bij aan het vreemde, ongrijpbare karakter van de roman? Want ze detoneren ook een beetje; ze passen niet helemaal bij wie M lijkt te zijn, een 50-jarige schrijfster die met een paar scherpe, vaak vileine zinnetjes iemand kan neerzetten: de een is mager en tenger en ‘door zijn lange kwetsbare hals met die spitse neus erboven en zijn fraaie opschik had hij iets van een vogel’, een ander heeft ‘een eigenaardige mond, die openhing in de vorm van een brievenbus’ en ‘praatte heel veel maar zei niet vaak iets waar je op kon reageren’. Met droge distantie vat ze lange, zich over veel tijd uitstrekkende bogen binnen een leven samen (zowel dat van zichzelf als dat van de mensen om haar heen) en laat er doorwrochte analyses op los.

Ongrijpbaar is de roman ook in plaats, tijd en karakter. Het verhaal speelt zich af op een afgelegen plek ‘aan het einde van de wereld’, een moeras aan zee, waar M en haar tweede man Tony wonen en een tweede huis gebouwd hebben voor gasten, kunstenaars vooral – want M heeft af en toe behoefte aan communicatie over ‘de hogere dingen’. Er is sprake van een ‘wereldwijd pandemonium’ – maar het c-woord wordt niet genoemd – dat nauwelijks invloed heeft op het eenvoudige leven dat M en Tony toch al leiden, maar wel de uitgangssituatie van de intrige bepaalt door een onwaarschijnlijk gezelschap bijeen te brengen: Justine, M’s dochter uit haar eerste huwelijk, ‘noodgedwongen uit Berlijn teruggekeerd’, haar vriend Kurt (de vogelachtige jongen), de voor M belangrijke maar (zo blijkt) klootzakkerige schilder L, die een eerdere uitnodiging afsloeg, maar nu de wereld op z’n kop staat toch maar naar het moeras komt, en zijn veel jongere, knappe, in van alles uitblinkende vriendin Brett (met de brievenbusmond), die onverwachts mee is.

Favoriete thema’s

Met die elementen bouwt Cusk een filosofische roman rondom haar favoriete thema’s – gezien, erkend worden, kunst en de uitwerking ervan op een ‘zelf’, vrouw zijn in verschillende levensfasen – vol originele en interessante gedachten over onder andere (tekortschieten in) het moederschap, huwelijken van mensen die jong bij elkaar gekomen zijn tegenover verbintenissen op latere leeftijd, de vreemde gewaarwording dat een vroeger leven geen enkel verband houdt met het huidige.

Tegelijk heeft het boek iets van een gothic novel, spannend en raadselachtig als het is vanaf de eerste pagina’s – waar M beschrijft hoe ze, lang geleden, de duivel ontmoette in de trein vanuit Parijs, een man met een gelig en pafferig gelaat en een veel te jong meisje op schoot; en dat zich vervolgens ‘vele veranderingen voordeden’ waaraan ze bijna onderdoor ging – via de onheilspellende gebeurtenissen rond het tweede huis en de oplopende spanningen tussen met name M en L (die haar kwetst door haar niet echt als vrouw te zien, en ieders portret wil schilderen behalve dat van haar), tot de bevreemdende climax.

Dan weer is het bijna een sociale komedie met geestige scènes, zoals wanneer M Brett voor het eerst ontmoet en ziet ‘hoe ze zich voorstelde dat Tony en ik het samen deden, probeerde in te schatten hoe dat was’, of wanneer Kurt ineens besloten heeft om ook schrijver te worden en zich met pen, papier en een zwaarmoedig gezicht achter een bureau zet, om de anderen niet lang daarna te trakteren op een twee uur durende voorleessessie.

Nooit eenduidig of simpel

In de beste delen van De tweede plaats houdt dit alles elkaar mooi en op een intrigerende manier in evenwicht, maar af en toe zijn de ideeën net te abstract, krijgen de introspectieve bespiegelingen iets mystificerends. De analyses van gedrag en gevoel, die in de Outline-trilogie nooit eenduidig of simpel, maar wel altijd kraakhelder waren, verliezen hier soms die klaarheid. Dan moet je een alinea meerdere keren lezen om haar te begrijpen, of zelfs te concluderen dat de erin vervatte redenering te vaag of gewoon niet logisch meer is en de gemoedstoestand te bedacht, of in elk geval niet meer in te voelen.

Het is sowieso geen makkelijke tekst, en dat vertaler Marijke Versluys hem in goed lopend Nederlands heeft weten over te zetten is te prijzen, hoewel ze enkele zinnen zo heeft geïnterpreteerd dat ze in vertaling onduidelijk geworden zijn. Bovendien heeft Versluys een wat merkwaardige voorkeur voor de uitdrukking ‘kans zien’: wel zeventien keer (in een kleine tweehonderd bladzijden) ‘ziet’ iemand ‘kans’ haren te verven, aan het twijfelen te brengen, een hert af te schieten, et cetera, waar in het Engels steeds een ander woord of compleet andere constructie gebruikt wordt. Ook kiest ze soms kort achter elkaar voor hetzelfde woord, met als gevolg dat niet alleen de nuance verloren gaat, maar ook het ritme (twee keer ‘treurig’ waar Cusk ‘melancholy’ en ‘sad’ gebruikt, bijvoorbeeld). Dat is jammer, want Cusk lees je ook altijd graag vanwege haar precieze stijl.

null Beeld De Bezige Bij
Beeld De Bezige Bij

Rachel Cusk: De tweede plaats. Uit het Engels vertaald door Marijke Versluys. De Bezige Bij; 192 pagina’s; € 20,99.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden