De nieuwe Rijn

Na het succes van de film De nieuwe wildernis gooide regisseur Ruben Smit het over een andere boeg. In De levende Rivier zakt hij, op zoek naar de natuur eromheen, de Rijn af. In een kano. Ongemeen spannend.

De Levende Rivier is een nieuwe film van Ruben Smit

In De levende rivier, ondertitel: volg de rivier, de man en zijn kano, doet ecoloog en filmmaker Ruben Smit wat de titel al doet vermoeden: hij zakt met een kano de rivier af, de Rijn, vanaf Lobith tot aan zee. En onderweg filmt hij de riviernatuur, de nieuwe riviernatuur zoals die de afgelopen dertig jaar is ontstaan, of gemaakt. Na De nieuwe wildernis, de succesvolle bioscoopfilm over de Oostvaardersplassen, wilde Smit het dit keer anders doen. De levende rivier is meer documentaire dan film. 'Ik zocht naar een nieuw format. Na De nieuwe wildernis vroeg iedereen: 'Maar hoe was het om daar al die tijd te zijn?' Een logische vraag, want in De nieuwe wildernis komen geen mensen voor. Ik wilde nu iets doen met die vraag: hoe is het om die natuur te ervaren? Dus niet alleen mooie natuurbeelden laten zien, maar ook een vorm vinden waarin je als kijker meegaat in het verhaal.'

Rauwe natuur

Ruben Smit houdt wel van wat rauwe natuurdocumentaires. 'Iemand riep al, gekscherend: 'O, Ruben heeft een nieuwe film, de kuikens vliegen weer in het rond.' Dat valt erg mee, maar de realiteit is dat er verschrikkelijk veel jonge dieren doodgaan. Dat mag je, moet je, ook laten zien.

Kermis op afstand

Hij is nogal gecharmeerd 'van de oude stijl van David Attenborough'. 'Hij zat zelf in een berenhol, of kroop uit een termietenheuvel. Die stijl is helemaal weg. Je hoort zijn stem nog wel, en we krijgen de meest waanzinnige natuurbeelden te zien, maar het is ook wel erg veel kermis op afstand.'

Dat was ook een van de kritiekpunten op de bioscoopfilm die zijn voormalige partners van EMS-films - met wie Smit gebrouilleerd raakte - dit jaar uitbrachten: Holland - Natuur in de delta; veel spektakel, maar geen meeslepend verhaal, afstandelijk en bovendien inhoudelijk niet al te sterk.

Dichtbij

In De levende rivier komt de kijker dichterbij. Hij peddelt als het ware mee met Smit, ziet het landschap vanuit de kano, mijmert mee met Smit als hij 's avonds een kampvuurtje maakt aan de oever van de Lek, deelt in de euforie bij de ontdekking van een zeearend in de Biesbosch en doorstaat met Smit een sneeuwstorm op het water bij het eiland Tiengemeten. Smit: 'Het moeilijkste is een balans te vinden tussen natuurbeelden en jezelf. Je kunt in een documentaire niet continu, net als Freek Vonk, overal slangen vandaan trekken, maar je moet, omdat je het handelende personage bent, wel net voldoende aanwezig zijn.'

Smit vertelt ondertussen wel een inhoudelijk verhaal. Een positief verhaal, zegt hij zelf. 'Je kunt zeggen dat er in de afgelopen dertig jaar een revolutie heeft plaatsgevonden. De combinatie van waterveiligheid en natuurontwikkeling is enorm succesvol gebleken. We hebben dijken weggehaald en we hebben bypasses en overstromingsgebieden gemaakt voor het water, en we hebben er enorm veel natuur voor teruggekregen.

Nieuw landschap

Er is een nieuw landschap ontstaan. En bijna alle soorten die in de afgelopen tijd succesvol zijn geweest, hebben direct of indirect te maken met het rivierengebied: de bever, de lepelaar, de rivierrombout, de weidebeekjuffer, de zeearend, veel vissoorten. En dan heb ik het nog niet over al die plantensoorten langs de rivier. Die combinatie van waterveiligheid en natuurontwikkeling is internationaal uniek. Ze zouden er bijvoorbeeld in Engeland, waar ze weer overstromingen hadden, veel aan kunnen hebben.'

Nee, hij heeft niet de hele route van ongeveer 200 kilometer gekanood, maar toch wel een flink deel. 'Van tevoren bepaal je natuurlijk waar en wat je echt wilt filmen, want daar gaat het toch om.' Hij selecteerde negentien bijzonderen plekken uit. En V peddelde - figuurlijk - mee langs zes ervan.

Minimalistisch subtiel

Lastige kwesties bij natuurfilms en documentaires: tekst en muziek. Opvallend aan De levende rivier is de muziek van harpiste Anne van Schothorst. Nu eens niet bombastisch of orkestraal, maar minimalistisch en subtiel. Ruben Smit: 'Anne stuurde mij puur op intuïtie een cd nadat ze me op de radio had horen praten over een boom. Het lijkt of haar muziek gemaakt is voor de film. Het is klein, stijlvol, gevoelig, en het geeft alle ruimte aan de natuurlijke geluiden die er zijn. We hebben er maar een paar stukjes bij laten componeren. Ook dit sterkt mij weer in het idee dat het ook anders kan.'

De Levende Rivier. Vanavond NPO2, BNN-VARA, 21.10 uur.Een lange versie van de documentaire is beschikbaar op dvd. In 2016 verschijnt een bioscoopversie. Levende-rivier.nl


1 De Millingerwaard

Ruben Smit: 'Eigenlijk zou ik de Rijnstrangen willen noemen, de oude Rijn, een waanzinnig mooi, onbekend natuurgebied, maar lastig bereikbaar als je niet met de kano bent. De Millingerwaard is eigenlijk een uitstapje, even de Waal op. Het kroonjuweel van de Gelderse Poort. Er zijn daar een aantal plekken die magisch zijn, maar dé plek is het rivierduin, met de scheefgegroeide zwarte populieren en wilgen. Dat duin is 9, bijna 10 meter hoog, in de winter overstuift het bij oostenwind. Eigenlijk het enige echte levende rivierduin van Nederland.

'In de documentaire zie je veel weidebeekjuffers, een prachtige libellesoort, die heeft geprofiteerd van het schoner wordende water. Op het rivierduin leven enorm veel insectensoorten, en het is ook een topplek voor plantensoorten. 'Nadeel is dat er nu veel graafwerk is in de Millingerwaard. Ja, dat is vaak de kritiek op deze nieuwe natuur: het is kunstmatig, aangelegd. In feite gaat het meestal om oude nevengeulen die weer worden uitgegraven, of rivierstrangen die weer met de rivier worden verbonden.'

Eten en drinken 'In de Millingerwaard ligt de Millinger theetuin, maar mijn voorkeur is het Wilderniscafé in Kekerdom. Daar is ook alle informatie over het gebied te vinden.'

De weidebeekjuffer Beeld Ruben Smit

2 De Blauwe Kamer

'Het voorbeeldgebied voor riviernatuur, nu al dertig jaar oud. Landschappelijk fantastisch gelegen, aan de voet van de stuwwal van de Grebbeberg. Mooi vanaf boven, maar ook vanaf de rivier en de uiterwaarden. Er is een broedkolonie lepelaars. Had je dat dertig jaar geleden voorspeld, dan was je voor gek verklaard. De kleine zilverreiger zit er ook, en kleine zwanen in de winter, soms wel honderden. Bij de Blauwe Kamer hebben we de parende ringslangen gefilmd. Je hebt daar de ideale combinatie van hellingen die vroeg in het voorjaar opwarmen en kwelmoerassen aan de voet ervan, waar ringslangen jagen op padden en kikkers. Ik heb nadrukkelijk gekozen voor diersoorten die verbonden zijn met de riviernatuur. Zoals de rivierrombout. Een mythisch beest. Een prachtige libel, die dertig jaar uitgestorven is geweest. Er zijn maar een paar rivierstrandjes in Nederland waar je ze misschien kunt zien. Heel kleine kansen. En verdomd, cameraman Tim Visser was erbij toen opeens zo'n larve uit die grote vaargeul het strandje opkroop om daar te transformeren tot libel. Dan kun je alles laten zien: de verbetering van de waterkwaliteit, het herstel van biodiversiteit en een kwetsbare soort die op dat moment op zijn kwetsbaarst is. Dat is magisch.'

Eten en drinken 'Restaurant De Blaauwe Kamer in Wageningen.'

De rivierrombout Beeld Ruben Smit

3 Riviereiland De Bol

'Een van de grootste ontdekkingen die ik heb gedaan is riviereiland De Bol. Dat is een schiereilandje van Staatsbosbeheer, vroeger was het een echt eilandje in de Lek. Opeens zo'n duineiland in een laagveengebied. De Lek is in Nederland het centrum voor oeverzwaluwen. Je hebt er nog mooie uitgesleten oevers waar ze kunnen broeden. Daar op De Bol liggen nog oude hooilandjes, bloemrijk, oud cultuurlandschap. Met veel insecten. En zonder insecten geen zwaluwen, dat zie je daar. Het mooie van De Bol: je kunt er wandelen, maar je moet het getij in de gaten houden. Als je er weer af wilt, kun je bijna tot aan je middel in het water komen te staan.'

Eten en drinken 'Op het eiland is geen horeca.'

Oeverzwaluwen Beeld Ruben Smit

4 De Kinderdijk

'Voor mij een openbaring. Bekend als toeristische trekpleister en als cultureel erfgoed, vanwege de oude manier van waterafvoer door molens. Daarom liggen er ook eindeloze rietvelden. En daar, in dat rietmoeras, onder die molens, zit dan zomaar een van de belangrijkste broedkolonies purperreigers van Noordwest-Europa. Dat is zo mooi in het voorjaar. Je kunt er vanaf de dijk ook zwarte sterns zien, maar vooral die purperreigers, die over die molens komen aanvliegen, dat is geniaal.'

Eten en drinken 'Er is een heel leuk, nieuw informatiecentrum bij het Werelderfgoed. Daar kun je ook wandelingen maken. Met een bootje is het helemaal mooi.'

De purperreiger Beeld Ruben Smit

5 De Biesbosch

'In de Biesbosch voel je de geschiedenis. Van oudsher al wildernis, altijd strijd met de elementen. Ingepolderd, overstroomd, opnieuw ingepolderd, en nu weer ontpolderd. Een tragisch verhaal voor die twee generaties boeren die er hebben gezeten, maar ook het gebied dat laat zien waar Nederland goed in is: het maken van het beste van natuur en het beste van waterveiligheid. Het is zo spectaculair nu. Huizen op terpen, water dat van alle kanten vrij in en uit kan stromen, het getij, waterpartijen, verdronken bossen. En honderden, duizenden pijlstaarten, smienten, wintertalingen. Er leven nu al vijf of zes zeearenden in het gebied. Oude grienden, oude wilgenbossen. Nergens zo veel ijsvogels als hier: cetti's zangers, baardmannetjes, bevers, haviken, slechtvalken, ga zo maar door. Enorme rijkdom.'

Eten en drinken 'Het beste is om met de kano vanaf de Spieringsluis te varen, vlak bij het nieuwe museum in Werkendam. Daar heb je ook een kanoverhuurbedrijfje. En er zit een restaurant direct achter de sluis.'

De zeearend Beeld Ruben Smit

6 Tiengemeten

'Een van de spannendste plekken. In de eerste twee weken van oktober zitten er honderden grote zilverreigers, spectaculair om te zien. Het voormalige boereneiland is veranderd in natuurgebied. Je moet er met de pont naartoe. Je merkt op Tiengemeten ook dat het getij weer belangrijker wordt en dat de invloed van zout water een rol gaat spelen. Straks, als de Haringvlietsluizen op een kier gaan, wordt het nog spectaculairder. Het lijkt al zee en als je dan ook nog in een sneeuwstorm belandt, voelt dat als wildernis.'

Eten en drinken 'Naar Tiengemeten moet je met de pont, over Het Vuile Gat. Er is een herberg. Superleuke mensen daar. Af en toe spelen er goeie bandjes.'

Zilverreigers Beeld http:///www.rubensmit.nl

Nieuw! Ontvang elke dag de Volkskrant Avond Nieuwsbrief in uw mailbox, met het nieuws van vandaag, tv-tips voor vanavond, en alvast zes artikelen uit de krant van morgen. Schrijf u hier in.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden