De nieuwe Reynaert is een overlever (bis)

Twee nieuwe, rijmende Reynaert-vertalingen tonen de aloude sluwe vos als een slimme, maar niet zonder meer bewonderenswaardige held, en als een overlever die zelf schone handen houdt....

De Middeleeuwse schrijver ‘Willem’ dankt zijn roem aan maar één tekst: Van den vos Reynaerde, het meesterwerk over een meester-bedrieger. De vos Reynaert, die door alle dieren is aangeklaagd voor moord, verkrachting, overspel en diefstal, weet door listige verhalen aan al zijn belagers te ontsnappen naar een wildernis. Daar leeft hij ongestoord met zijn gezin in een paradijselijke overvloed.

Behalve de Reynaert is er niets van Willem bekend. Dat hij in de eerste regel van zijn werk laat doorschemeren ook een ‘Madoc’ te hebben gemaakt, heeft geleid tot veel speculaties. Wat Madoc was weten we niet, en het kan goed zijn dat Willem, in het voetspoor van de vos, vanaf de eerste regel zijn publiek om de tuin leidt en zijn Madoc verzonnen heeft.

In de twintigste eeuw verschenen er nog meer dan honderd vertalingen en bewerkingen van de Reynaert, waarvan de laatste grote vertalingen uit 1979 dateren. Nu, bijna dertig jaar later, verschijnen er tegelijkertijd twee vertalingen-met-illustraties, een van Karel Eykman en een van Ard Posthuma, die beiden hun sporen hebben verdiend als bewerkers van middeleeuwse teksten.

Twee vertalingen: dat vraagt om vergelijking. Des te opmerkelijker is het, dat er zoveel gelijk loopt. Ze zijn allebei op rijm en geven allebei een beeld van Reynaert als een slimme, maar niet zonder meer bewonderenswaardige held. Dat is anders dan in de jaren zeventig, toen Reynaert de individualistische rebel was die in zijn eentje koning Nobel en diens hofkliek in hun hemd wist te zetten. De nieuwe Reynaert is een overlever, die met duivels plezier zijn tegenstanders laat aftuigen en daarbij tot het einde toe schone handen houdt.

In beide nieuwe Reynaert-vertalingen zijn mooie vondsten te bewonderen. Bijvoorbeeld in de welbekende scène waarin de kip Coppe, beroemd om haar scharrelkunsten, een staatsbegrafenis krijgt, compleet met marmeren zerk met opschrift. Bij Eykman luidt dat opschrift:

Hier ligt Coppe, zij is overleden.

Een goede scharrelkip rust hier in vrede

Het was Reinaert, die haar de strot afbeet

waardoor hij haar familie veel leed aandeed.

Waar Posthuma vertaalt:

Hier rust Coppe, onze hen,

Die zo goed kon scharrelen,

Door Reinaert de vos vermoord

Als zovelen van haar soort.

Eykmans ‘goede scharrelkip’ is leuk; Posthuma durft ‘scharrelen’ te laten rijmen op ‘onze hen’. Posthuma is vaak korter, preciezer en metrischer dan Eykman, maar die heeft op zijn beurt flitsende pointes en humoristische spreektaligheid. ‘Op een mooie pinksterdag’ vertaalt hij als eerste zin van het verhaal, waarmee hij in vier woorden duidelijk maakt, dat het begin van de Reinaert in een lange traditie paste. ‘Het was Pinksteren’, zoals Posthuma vertaalt, is kort, maar minder veelzeggend.

Beide vertalers gebruiken met verve hedendaags Nederlands. Zo legt Eykman de das Grimbeert, die zijn oom Reynaert als derde komt halen om aan het hof te verschijnen, in de mond: ‘Maakt u zich geen zorgen?/ Uw rechtspositie is niet in orde’, waar Posthuma vertaalt: ‘Voelt u zich veilig, oom,/ gezien uw rechtsonzekerheid?’

Beide vertalingen zijn voorzien van illustraties – en ook dat past in een lange Reynaert-traditie. Sylvia Weve maakte houtsneden op de computer – wat een wonderlijk ‘harig’ effect geeft, Mance Post maakte afbeeldingen die er door de stevige contouren uitzien als moderne houtsneden. Allebei hebben ze met zichtbaar plezier geprobeerd dieren zo natuurlijk mogelijk in onmogelijke, menselijke situaties te laten optreden.

Wat het meest bevalt, is een kwestie van smaak – hetgeen ook voor de vertalingen geldt. Het is te hopen dat hierna nog vele lezers én kijkers zich zullen wagen aan de meesterproef voor vertalers en illustratoren die Vanden Vos Reynaerde óók is.

Clara Strijbosch

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden