boekrecensie

De nieuwe dichtbundel van Mustafa Stitou is ontstellend goed ★★★★★

Mustafa Stitou voegt zich in een lange rij van schrijvers die hebben gepoogd de religieuze scène van het Isaakoffer te duiden. In Waar is het lam? nemen de indringende beelden in rap tempo toe.

Geertjan de Vugt
Mustafa Stitou  Beeld Frank Ruiter
Mustafa StitouBeeld Frank Ruiter

In juni 1922 richtte Kafka een brief aan zijn vriend Robert Klopstock. Daarin worstelt hij met een theologisch probleem: Abrahams gehoorzaamheid aan de eis van God om zijn zoon te offeren. Kunnen we Abraham ook anders voorstellen?, vroeg hij zich af en gaf en passant het antwoord. Waarom zou hij niet een kelner kunnen zijn die het goddelijke bevel tot het kindoffer wel wil opvolgen, maar nooit ten uitvoer brengt? Hij kan niet van huis weg omdat hij ‘onmisbaar is, de zaak hem nodig heeft, er nog altijd iets te regelen is, het huis niet op orde is’. Kort gezegd, het is een Abraham die andere prioriteiten stelt. Maar er is nog een andere Abraham denkbaar, een die alles uit handen zou laten vallen om God te gehoorzamen, als hij maar geroepen zou worden. De ongeroepen Abraham dus, een lachwekkend figuur.

Aan die brief moest ik denken bij het lezen van Waar is het lam?, de nieuwe bundel van dichter Mustafa Stitou (47). In die ontstellend goede bundel doet Stitou wat Kafka honderd jaar eerder ook al deed en voegt zich daarmee in een lange rij van schrijvers die hebben gepoogd die beroemde religieuze scène van het Isaakoffer te duiden. Het openingsgedicht bevat een droom waarin een vader zijn zoon vermoordt. Hij doet het, tussen haakjes, met ‘een blauwe Citroën DS 23’.

Offerdieren

Vanaf dat moment nemen de indringende beelden rap toe. Zo schrijft Stitou over een ras van offerdieren dat door het ministerie van LNV is geteeld: ‘individualistisch / en stabiel (in alle seizoenen zichzelf) / zwijgzaam maar vitaal, vreesloos maar humaan / introvert maar niet schuw, mak maar trots / en goed bestand tegen hitte en kou / sneeuw en regen.’ Tussen het offerdier – ‘Een kind maar slachtrijp’ – en de mens zijn verdacht veel overeenkomsten.

Dat God Abraham wilde testen, hem de opdracht gaf zijn zoon te vermoorden, en hem, terwijl het oogverblindende lemmet al in de lucht hing, er een ram voor in de plaats bood, is bekend. Het wordt door velen geduid als de gave van het leven. Er is geen groter cliché dan dat het leven wordt geschonken. Stitou beziet die idee van het leven als geschenk dan ook kritisch: ‘waarom bang zijn de controle te verliezen over iets wat er net zo goed niet had kunnen zijn?’

Hoe lief ook, een geschenk waarvoor iets wordt terugverlangd, al is het alleen maar dankbaarheid, is geen geschenk. Het is een transactie. Niet voor niets schrijft Stitou: ‘Hun liefdadigheid berooft mij van de vrijheid.’ Niets weegt zwaarder dan de verplichting waar je niet om hebt gevraagd. En tegelijkertijd wijst de dichter daarmee ook nog op een andere, ongemakkelijke waarheid: in ieder van ons, in ieder mens schuilt een Abraham, een ‘aartsdader’, zoals Stitou het noemt. Misschien huist er in eenieder van ons wel een ongeroepen Abraham. Of een die liever nog eens met de wijn rondgaat dan te gehoorzamen.

Stitou beschrijft ook hoe die vader die men dankbaar zou moeten zijn tot een ‘plaaggeest’ wordt, iemand die zijn kind jarenlang achtervolgt: ‘nooit eerder had je hem van zo dichtbij gezien, / zijn gezicht als van je vader, als dat van jou’. Om vervolgens tot het besef te komen dat je je tegen je demonen kunt verzetten, hoe moeilijk dat soms ook is: niet wegduiken is het devies, maar blijven kijken tot ze verdwijnen. Bevrijden lijkt echter niet te lukken: ‘teleurgesteld liet je hem de gedaante aannemen / van deze terugkerende gedachte, dit hardnekkige / verwijt: pekelzondaar, bangerik, waarom hiermee / zo lang gewacht?’

Van de angst naar het zelfverwijt. Misschien moet je met Abraham niet willen strijden, maar doen wat Kafka deed: hem herkennen als lachwekkend figuur. In je vader en in jezelf.

Mustafa Stitou: Waar is het lam? De Bezige Bij; 96 pagina’s; € 21,99.

Mustafa Stitou, Waar is het lam? Beeld RV
Mustafa Stitou, Waar is het lam?Beeld RV
Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden