Review

De Nederlandse taal prachtig in beeld gebracht

Taalkundigen hebben ontelbare weetjes over het Nederlands bijeengebracht. De fraaie illustraties van Stijn Labri verluchtigen de atlassen.

Het Nederlands is een uitgestorven taal. Tenminste: op de Amerikaanse Maagdeneilanden. Die eilanden waren een Deense kolonie, maar er woonden zoveel Nederlandstalige kolonisten dat het Nederlands de officiële taal was. Door de invloeden van andere talen verwaterde het tot Virgin Islands Creole Dutch. De laatste spreker daarvan overleed in 1987.

Het Nederlands zoals wij het kennen is daarentegen springlevend. Met 23 miljoen moedertaalsprekers is het zelfs een van de veertig meest gesproken talen ter wereld, op een totaal van ruim zevenduizend.

Geen atlassen

In de Atlas van de Nederlandse taal staan ontelbare weetjes zoals deze. De atlas is in twee versies verschenen, een Nederlandse en een Vlaamse, al vertonen beide boeken veel overlap. Ze zijn geschreven door taalkundigen: Mathilde Jansen, Nicoline van der Sijs, Fieke Van der Gucht en Johan De Caluwe. Van der Sijs heeft al diverse titels op haar naam staan over taalkundige onderwerpen zoals etymologie en leenwoorden. De echo van dat eerdere werk klinkt door in de atlassen.

Strikt genoemen zijn dit geen 'atlassen', gevuld met landkaarten en grafieken. Het woord is gekozen om 'de wereld van het Nederlands in kaart te brengen'. De boeken bieden vooral tekst, verluchtigd met fraaie illustraties van Stijn Fabri. Daarnaast is er een aantal taal-landkaarten, deels ontleend aan het rijke bestand van het Meertens Instituut.

Een overdaad aan onderwerpen, weetjes en kennis komt aan bod. Historische taalkunde, letterkunde en taalpolitiek. Dialecten en de gevarieerde uitspraak van de 'r'. Nederlandse woorden die geland zijn in andere talen en andersom. De eerste wortels van het Nederlands: het oudste herleidbare Nederlandse woord is 'wad', in de plaatsnaam 'Vadam', opgetekend door Tacitus (56-117 na Christus). Het betekent 'doorwaadbare plaats, ondiepte'. Vadam is de vroege naam van het hedendaagse Wadenoijen.

Taalgrens

Dialecten gaan terug op het Middelnederlands en zijn stukken ouder dan de standaardtaal. Het Fries, officiëel erkend als een zelfstandige taal, kent drie varianten.

In het verhaal over de taalstrijd in België wordt de ligging van de uiteindelijke taalgrens mooi geduid. Die grens gaat veel verder dan een eenvoudige scheiding tussen kibbelende Belgen. Trek je de grenslijn op de kaart oostwaarts door, dan valt op dat van daar af naar het zuiden überhaupt het territorium is van Romaanse talen zoals het Frans en naar het noorden dat van Germaanse talen zoals het Nederlands. Pas in 1898 wordt in België het Nederlands erkend als rechtstaal.

Wij, Nederlanders, zijn er altijd zo trots op dat 'onze' taal wordt gesproken in Zuid-Afrika. Maar dat is onjuist: het Zuid-Afrikaans is een zustertaal, het heeft alleen dezelfde wortels. Komt bij dat Zuid-Afrika wel elf officiële talen kent.

Fieke Van der Gucht, Johan De Caluwe, Mathilde Jansen, Nicoline van der Sijs. Atlas van de Nederlandse taal, Editie Vlaanderen. Lannoo; 272 pagina's; euro 39,99.

De atlassen zijn bedoeld voor iedereen die taal leuk vindt; maar lang niet alles is geschikt voor de geïnteresseerde leek. Daarvoor is het betoog geregeld te specialistisch en te wetenschappelijk. Zo introduceren de schrijvers de speciale tekens die worden gebruikt om de uitspraak van klanken weer te geven: de fonetische spelling. Vervolgens gebruiken ze die tekens overal door de boeken heen. Je kunt ook té volledig willen zijn.

Daarnaast gebruiken ze een flinke dosis vaktermen om taalverschijnselen uit te leggen, zoals 'diftongering' voor de vorming van klanken uit twee klinkers, zoals in bijvoorbeeld 'tuin' en 'ijs'. Of een woord als 'methatesis' voor de verwisseling van plaats van letters binnen een woord: 'kerstin' wordt zo 'christen'. De vraag is voor wie dat soort woordgebruik bedoeld is: taalkundigen kennen het al, leken gaat het boven de pet.

Mathilde Jansen, Nicoline van der Sijs, Fieke Van der Gucht, Johan De Caluwe. Atlas van de Nederlandse taal - Editie Nederland. Lannoo; 272 pagina's; euro 39,99.

De taalatlassen lijden aan politieke correctheid. Zo pleiten ze ervoor in woordenboeken lemma's vooraf te laten gaan door 'NN' of 'BN', om uit leggen of het hier gaat om 'Nederlands-Nederlandse' of om 'Belgisch-Nederlandse' woorden. En Friesland moet je sinds 1997 officieel Fryslân noemen, dus dat doen de schrijvers een taalatlas lang. Zulke papieren voorschriften zeggen de doorsnee-lezer vermoedelijk niets.

Niettemin zijn deze atlassen voor elk wat wils geworden. Alles, van hedendaags taalkundig onderzoek tot opnames van dialectsprekers uit de eerste helft van de twintigste eeuw, is overhoop gehaald om zo veel mogelijk onderwerpen te kunnen bespreken. Hier en daar een flard lezen geeft daardoor al wat inzicht in het Nederlands, van het ontstaan ervan tot hedendaagse straattaal.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 de Persgroep Nederland B.V. - alle rechten voorbehouden