100 jaar de volkskrant

De Nederlanders moesten niet moeilijk doen over de inlevering van metalen voor de Wehrmacht

null Beeld

Wie op 23 juni 1941 nog anti-Duitse stellingnames in de Volkskrant wilde ontwaren, moest erg zijn best doen: op last van de machthebbers in bezet Nederland werd operatie Barbarossa – de inval van nazi-Duitsland in de Sovjet-Unie – breedsprakig verkocht als een poging de wereld voor de ‘joods-bolsjewistische overheersing’ te behoeden. Ook het hoofdredactioneel commentaar bood geen ruimte voor kanttekeningen bij de officiële zienswijze op de oorlog – die onvermijdelijk heette te zijn. Uit tactische overwegingen had Duitsland in 1939 weliswaar toenadering tot de Sovjet-Unie gezocht, maar ‘voor wie de geschiedenis van de dag uit iets anders dan een reeks toevalligheden bestaat’, stond wel vast dat deze constellatie niet duurzaam zou zijn. ‘Nationaalsocialisme en bolsjewisme verdragen elkaar niet: ze zijn elkanders tegenvoeters, en ze zijn het te meer daar het bolsjewisme in ieder geval praktisch een sterk joodse inslag heeft.’

Niettemin wijdde de Volkskrant vele kolommen aan de zelfrechtvaardiging van Adolf Hitler; zijn vredeswil zou door de democratische landen, Groot-Brittannië in de eerste plaats, stelselmatig verdacht zijn gemaakt. Winston Churchill zou al in 1936 hebben gezegd dat Duitsland ‘vernietigd moest worden’ als het weer te machtig werd. De wereld misgunde nazi-Duitsland zijn succes. De Russen kregen door de Duitse aanvalsoorlog in Polen het oostelijk deel van dat land op een presenteerblaadje aangereikt. De Sovjet-Unie had niet naar de letter en de geest van het niet-aanvalsverdrag met Duitsland geleefd: samen met Groot-Brittannië had ze de stabiliteit binnen de Duitse invloedssfeer ondermijnd, en had ze Joegoslavië ertoe bewogen met Duitsland te breken. De aanvalsoorlog tegen de Sovjet-Unie was dus feitelijk een verdedigingsoorlog.

Het zal de lezers niet zijn ontgaan dat de berichtgeving over het verloop van die oorlog enigszins paradoxaal was: de vijand die werelddominantie zou nastreven, werd op het slagveld overrompeld door het bedreigde nazi-Duitsland. ‘Zoals altijd heeft het Duitse luchtwapen ook ditmaal geweldige slagen tegen den tegenstander ingezet en reeds in de eerste 24 uur de rode luchtformaties vernietigende slagen toegebracht bij zo gering mogelijke eigen verliezen’, schreef de Volkskrant na de eerste oorlogsdag. ‘Daar steekt de met ontoereikende krachten op het Duitse Oosten ondernomen luchtaanval van rode vliegers zeer zwak bij af, volkomen afgezien van het feit dat de aanvallers bijna allen werden neergeschoten.’

Intussen beroofde de commentator de Nederlanders van de illusie dat zij zich afzijdig zouden kunnen houden. Dit betekende onder andere dat zij gehoor moesten geven aan de oproep van de rijkscommissaris, Arthur Seyss-Inquart, om ‘koper, nikkel, tin, lood of legeringen daarvan’ in te leveren. ‘Men behoeft niet te vragen waarvoor deze metalen nodig zijn en worden opgevorderd: iedereen weet dat.’ En de commentator achtte dat doel – de oorlogvoering – kennelijk zo eerbaar, dat hij de lezers aanspoorde de rijkscommissaris ter wille te zijn. ‘Geestdrift wordt daarbij niet verlangd, wel het vervullen van de plicht. Men late zich niet door anderen van de wijs brengen, en ga niet menen dat een daad van ongehoorzaamheid dapper kan zijn.’ Ruim drie maanden later zou de laatste Volkskrant in bezettingstijd verschijnen.

In een wekelijkse serie kijken we terug op hoe de Volkskrant de afgelopen 100 jaar verslag deed van historische gebeurtenissen. Reageren? 100jaar@volkskrant.nl

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden