ANALYSE

De nazi's blijven nog even in Hollywood

Voor gevluchte Duitse acteurs was het ooit hun enige kans in Hollywood: een nazi spelen. Sindsdien bleek er, van Marlon Brando tot Matthias Schoenaerts, veel eer te behalen aan zo'n rol. Misschien juist wel vanwege alle valkuilen.

Christoph Waltz in Inglourious Basterds. Beeld .

Dat Hollywood, kun je het daar ook maken, 'ohne einen Nazi zu spielen?' De journalist van de Berliner Morgenpost wierp het onverbloemd op, in een vraag aan Thomas Kretschmann. 'Dat weet ik niet', antwoordde de 52-jarige acteur, toen die zich een jaar geleden liet interviewen door het Duitse dagblad. Voorbeelden van Duitse collega's die overzees succes boekten zónder op een zeker moment dat SS-uniform te hebben aangetrokken, kende hij niet.

Op internet circuleert een 4 minuten lange, door een fan gemaakte compilatie van Kretschmann in diverse Duitse uniformen, eindigend met een afbeelding van het embleem met hakenkruis en adelaar. Vermoedelijk is er geen hedendaagse acteur zo ervaren in het acteren van nazi's als de voormalig olympische zwemmer die op zijn 19de Oost-Duitsland ontvluchtte. Kretschmann heeft zijn trekken mee, voor de niche: blond haar, lichte ogen met onpeilbare blik, robuust knap, strenge mond.

Recensie en interview

Matthias Schoenaerts is als Duitse officier in de film Suite Française precies voldoende hautain in zijn mimiek. Meer dan een gezapig en naïef sprookje wordt de film niet: twee sterren.

'Ik was me er uiterst van bewust van dat ik een duivelssymbool ging spelen,' zegt Matthias Schoenaerts over zijn rol als Oberleutnant Bruno von Falk in Suite Française.

Matthias Schoenaerts als Bruno von Falk met Michelle Williams als Lucile Angellier in Suite Française. Beeld .

Inleven

De acteur speelde een van de grootste schoften uit de naaste kliek van Hitler: SS-Gruppenführer Hermann Fegelein (1906-1945) in het bunkerdrama Der Untergang (2004). Ook speelde hij de Wehrmacht-officier die de coup tegen Hitler verijdelde, in Tom Cruise's oorlogsthriller Valkyrie (2008). En Holocaust-architect Adolf Eichmann, in de Britse productie Eichmann (2007). Maar zijn bekendste rol kwam met The Pianist (2002) van Roman Polanski, als de humane Duitse officier die de Joodse pianist Wladislaw Szpilman in leven houdt in het Poolse getto.

In interviews benadrukt Kretschmann dat hij een rijke variatie aan rollen speelde in ruim honderd films, en slechts twee of drie echte nazi's acteerde ('de rest droeg een Wehrmacht-uniform'). Gevraagd hoe je dat het beste doet, een nazi spelen, zegt Kretschmann eenvoudigweg geen uitzondering te maken: het is een rol, net als alle andere rollen. Je móét je inleven, iets van begrip opbrengen voor je nazi. De man die een onovertroffen meesterstuk leverde binnen dit genre is de Zwitser Bruno Ganz, als aftakelende en raaskallende Führer in Der Untergang. 'Als ik slechts haat voel voor Hitler, geraak ik niet tot hem', verklaarde de hoofdrolspeler over zijn spel, in 2004 bij de wereldpremière. 'Daar is iets van affectie voor nodig.' Ganz stelde dat het publiek, bij het kijken van Der Untergang, óók iets van sympathie zou moeten voelen voor het monster Hitler. 'Zo niet, dan doe ik mijn werk als acteur niet goed.'

Toen Antonie Kamerling in 2002 werd gecast als SS-Obersturmbahnführer voor een door Paul Schrader te regisseren prequel op de horrorklassieker The Exorcist, meldden diverse Nederlandse media dat zijn doorbraak in Hollywood nu aanstaande was. 'Hij heeft een interessante zachte kant', zei Schrader (onder meer scenarist van Taxi Driver) in een interview met de Volkskrant. 'Daarnaar was ik op zoek; ik wilde geen simpele nazi-nazi.' Helaas voor Kamerling, besloot de financier dat Schraders opnamen tekortschoten. De film werd overgedaan aan Renny Harlin, die scènes opnieuw draaide. En die andere ideeën had over Kamerlings aandeel: wél zo'n simpele nazi-nazi.

Arme Rolfe

Dat je er nooit helemaal bijhoort als nazi, ondervond Daniel Truhitte, oftewel Rolfe de nazi uit The Sound of Music (1965). De hele hoofdcast werd in 2010 uitgenodigd voor Oprah Winfreys speciale thema-uitzending rond de musical, behalve hij. Truhitte, die twee zoons Rolfe noemde (een als tweede naam) naar zijn enige claim to fame in Hollywood, was ontredderd: ‘Hoe kunnen ze Rolfe over het hoofd zien?’

Thomas Kretschmann in The Pianist. Beeld .

Nazi-acteursroute

De nazi-acteursroute naar Hollywood is niet nieuw. Al voor de Tweede Wereldoorlog aanving, vonden vluchtelingen van het Europese continent emplooi in de Britse en Amerikaanse filmindustrie, waar men omstreeks die tijd behoefte kreeg aan Duits ogende mannen. In Hollywood, dat aanvankelijk was bevreesd voor de economische gevolgen van een boycot in Duitse bioscopen, barstte de in speelfilms gevatte nazikritiek pas los in 1939, toen de Warnerstudio de ban brak met Confessions of a Nazi Spy van Anatole Litvak.

In 1940 spotte Charlie Chaplin met de overzeese alleenheerser in The Great Dictator. De vraag naar filmduitsers zou nooit meer afnemen. Tussen 1945 en 1949 werden er wereldwijd 44 films gemaakt over de Holocaust, waarvan dertien Amerikaanse producties. Tussen 1990 en 1999 waren dit er inmiddels 222, waarvan 66 Amerikaanse (cijfers: Projecting the Holocaust into the present, 2005).

Anton Diffring, zoon van een Joodse winkelier uit Koblenz, verruilde Duitsland eind jaren dertig voor Hollywood en belichaamde op doek ruim veertig jaar lang de archetypische nazi (onder meer tegenover Richard Burton en Clint Eastwood in Where Eagles Dare, uit 1968): hoog voorhoofd, helblauwe ogen, neerhangende mondhoeken. Ook Nederlandse acteurs bleken geschikt. Rijk de Gooyer had volgens zijn biografen thuis in de kast een goedzittend Gestapo-pak hangen (De negen levens van De Gooyer, 2005), handig voor als hij op korte termijn werd opgeroepen. 'Misschien heb ik wel zo'n kop', constateerde de acteur, die behalve in Nederlandse producties ook in internationale producties als foute Duitser optrad (onder meer The Lucky Star, 1980).

Rutger Hauer, in zijn carrière veelvuldig gevraagd als Duitser (onder meer in Fatherland), werd opgenomen in het controversiële kunstproject van Pjotr Uklanski, die in 2002 in het Joodse Museum te New York talloze filmstills van als nazi's uitgedoste acteurs presenteerde. Wie de portretten bewonderde, zag alle uiterlijke clichés van filmnazi's op rij, inclusief ooglap en lorgnet.

Charlie Chaplin in The Dictator. Beeld .
Conradt Veidt in Casablanca. Beeld .

Elegante nazi

Een populaire zijtak, die van de gesofisticeerde nazi, nestelde zich in het collectieve geheugen dankzij Conradt Veidt, met zijn spel als de elegante doch foute Duitse commandant in de filmklassieker Casablanca (1942). Voor hij naar Engeland vluchtte, was Hitlerhater Veidt de grote ster van expressionistische Duitse cinema (onder meer Das Cabinet des Dr. Caligari, 1920). De Franse schrijver Lauren Binet (van de bekroonde roman HHhH, over het leven van de SS'er Reinhard Heydrich) verzet zich tegen dat beeld van de 'elegante, gecultiveerde nazi die een middagwandeling maakt met Flaubert in zijn zak'. Zulke nazi's zijn verzinsels, stelde de schrijver bij het verschijnen van zijn boek, in gesprek met de Volkskrant.

Marlon Brando was zijn tijd vooruit door een van eerste sympathieke Duitsers te spelen: de geblondeerde officier in The Young Lions (1958). Dat de steracteur het script liet aanpassen - zijn personage was in het boek van Irwin Shaw nog inslecht - werd lange tijd afgedaan als frats van een acteur die geen slechterik wilde spelen. Maar Brando ging weloverwogen te werk, zo stelde Susan Mizruchi in haar in 2014 verschenen Brando-biografie, waarvoor ze toegang kreeg tot de boekencollectie van de acteur. Die had de kantlijnen van zijn exemplaar van Die Massenpsychologie des Faschismus (1933) van Wilhelm Reich vol gepend over de kwestie; het ging Brando er juist om te tonen dat fascisme ook vat had op sympathieke Duitsers.

Kritiek

Kritiek ligt op de loer, voor eenieder die zich uitgeeft als nazi. Ralph Fiennes werd, in een publieksinterview met het Amerikaanse journalistieke kanon Bob Woodward, bij alle complimenten voor zijn huiveringwekkende spel als sadistische kampcommandant in Schindler's List (1993), ook gevraagd of die sublieme rol mensen ten onrechte het idee geeft dat de Holocaust werd uitgevoerd door psychopaten. Fiennes erkende de kritiek, sportief. Collega Christoph Waltz, die in 2010 een Oscar verwierf als SS-officier Hans Landa in Inglourious Basterds, (een jaar nadat Kate Winslet het beeldje had gewonnen als kampbewaarder in The Reader), liet zich in 2009 in de Berliner Morgenpost laatdunkend uit over Fiennes. Die kon als Brit überhaupt nooit een zo gelaagde nazi spelen als een Duitser of Oostenrijker.

Eén troost: zestig jaar na de val van het Derde Rijk is er werk zat voor naziacteurs. Ook specialist Thomas Kretschmann voegt in 2015 gewoon weer een nazi toe aan zijn cv. In het superheldenensemble Avengers: Age of Ultron zal de Duitser opdraven als Baron Wolfgang von Strucker, een Pruisische fantasie-supernazi uit de Marvel comic-reeks. De nazi's blijven nog even in Hollywood.

Altijd weer nieuwe nazi's

De verschijningsvorm van de nazi in de bioscoop is aan verandering onderhevig. Tijdens de oorlogsjaren moest de film-Duitser volgens de Hollywoodstudio's vooral doortrapt en levensgevaarlijk zijn. De periode na de oorlog groeide de behoefte aan volgzame, Befehl ist Befehl-Duitsers, die ook handig contrasteerden met de Amerikaanse, meer individualistische held. In de volgende decennia werd het nazikwaad geseksualiseerd in exploitatiefilms, zoals de kampseks-culthits Love Camp 7 (1969) en Ilsa, She Wolf of the SS (1975). Nu dook de SS'er vaak op als excentrieke sadist, zoals een wellustige Klaus Kinski in de Italiaanse oorlogs B-film 5 para el infierno (1969), of Malcolm McDowells uitzinnige SS-officier met swastika-ondergoed in The Passage (1979). Ook wel: nazi-camp.

Met de jaren negentig, waarin de generatie die de oorlog meemaakte begon uit te dunnen, brak het tijdperk aan waarin de Duitser wordt vermenselijkt: de 'goede', of meer genuanceerde nazi. Die tendens werd bekritiseerd, maar diende volgens voorstanders niet als vergoelijking van het kwaad, maar om aan te geven dat het voor een individu - ook onder Hitler - wel degelijk mogelijk was om juist te handelen. Of om schuldig te zijn. Ook Suite Française, het oorlogsdrama dat vanaf deze week in de Nederlandse bioscoop is te zien, mag gerekend worden tot deze stroom.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden