De nalatenschap van Jon Stewart

Zestien jaar lang, vier dagen per week bespotte en ontleedde hij zijn vaderland in The Daily Show. Tot groot vermaak van miljoenen kijkers binnen en buiten de VS. Vanavond neemt hij afscheid. Jon Stewarts erfenis in vier delen.

Jon Stewart in gesprek met Barack Obama. Beeld anp

Vanavond zit Jon Stewart voor het laatst aan zijn bureau, met zijn pen in zijn linkerhand, driftig te tikken op zijn papieren en te wijzen naar jou, maar vooral naar de Amerikaanse kijker. Schreeuwend, fluisterend, schertsend, lachend, soms zelfs huilend vertelt hij de Amerikanen hoe hun land in elkaar zit, hoe de media manipuleren en hoe de politiek draait.

Na zestien jaar stopt Stewart met The Daily Show, het nieuwssatireprogramma van Comedy Central dat wereldwijd door miljoenen mensen wordt bekeken. Vier dagen per week bespotte en ontleedde hij zijn vaderland aan de hand van fragmenten van kabel-tv, met het Republikeinse FOX News als zijn favoriete mikpunt.

Zelf maakte Stewart, die zichzelf liever comedian dan journalist noemt, nooit nieuws. De eerste keer dat hij dat toch deed was toen hij in februari aankondigde dat hij zou terugtreden als presentator van de populaire show. Het ging Stewart niet om breaking news, schreef popcultuursite Grantland, maar fixing the news.

In dat ruim anderhalve decennium is Stewart van grote invloed geweest op kijkers, de media, de politiek en de comedywereld. Wat is zijn erfenis? De nalatenschap van Jon Stewart in vier delen.

Stewart met Steve Carell en Stephen Colbert, zijn 'ontdekkingen'. Beeld REUTERS

Hij liet het gepolariseerde Amerika naar zichzelf kijken

Hoewel Stewart zelf altijd zegt in het politieke midden te staan, vallen zijn opvattingen wel degelijk links van het centrum. Keer op keer sprong hij in de bres voor gelijke rechten voor zwarten, vrouwen, gays, transgenders en andere onderdrukten. Hij valt het grootkapitaal en de macht vaak en fel aan - van Wall Street tot Donald Rumsfeld.

Maar aan de andere kant pakt hij ook Obama aan over zijn falen wat betreft het sluiten van Guantánamo, en is hij kritisch over zowel het zogenaamd neutrale CNN als het progressieve MSNBC en het conservatieve FOX. 'Hij is niet per se pro-links, als wel anti-bullshit', schreef The New Yorker deze week. 'Hij laserde de lagen van hypocrisie weg in politiek en media.'

Met zijn mediakritiek en -satire liet hij telkens weer zien hoe gepolariseerd Amerika is, hoe de tv-zenders aan alles een politieke draai geven, van alles entertainment maken, emoties aanwakkeren en zo hun kijkers voor de gek houden. Veel was er meestal niet voor nodig om dat aan te tonen.

Toen Irak werd binnengevallen, monteerde hij, in plaats van de triomfantelijke marcheermuziek die FOX gebruikte, ordinaire jaren-zeventigfunk onder het beeldmateriaal. 'Het lijkt alsof er maar twee posities zijn die je in kunt nemen', zei hij over de invasie. 'Of je bent voor de oorlog of je bent tegen de troepen.'

John Oliver.

Jongeren zijn weer nieuws gaan consumeren

Wie kijkt naar de gemiddelde leeftijd van de lezers van kranten of de kijkers van nieuwszenders zal vast een beetje schrikken. Meestal ligt die boven de vijftig. Met The Daily Show wist Stewart juist een jong (voornamelijk progressief) publiek te trekken. Hij heeft het jongste publiek van de 24 belangrijkste Amerikaanse nieuwsbronnen, bleek uit onderzoek van het Pew Centre uit 2012: 39 procent van zijn kijkers is onder de dertig. Daarnaast is de algemene kennis van die kijkers redelijk goed. Eenderde van de kijkers kon het juiste antwoord geven op vier vragen, zoals wat is het huidige percentage werkloosheid en van welk land is Angela Merkel de leider.

Waar de latenightshows in Amerika meestal zo oppervlakkig mogelijk zijn, behandelde Stewart echt nieuws, ook al maakte hij er grappen over. Men keek het laatste uurtje van de dag niet langer tv om de eigen problemen te vergeten voor het slapen gaan, maar juist om die problemen geparodieerd, doorgeprikt en gefileerd te zien worden.

Stewart is zo invloedrijk onder millennials dat president Obama hem twee keer uitnodigde in het Witte Huis om te praten over hoe hij jongeren het best kan bereiken, zo bleek vorige week. De informele gesprekken leidden tot ophef, vooral onder Republikeinen, omdat Obama met een fluwelen handschoen behandeld zou zijn toen hij in The Daily Show te gast was.

Beeld Getty Images

Hij creëerde een broedplaats voor talent

In de zestien jaar dat Stewart op zijn comedytroon zat, leidde hij vele opvolgers op, maar telkens verlieten ze hem om andere, grotere dingen te doen. Stewart heeft oog voor talent, en weet het beste uit mensen te halen. In het boek Superbosses: How Great Leaders Build Unstoppable Networks of Talent beschrijft onderzoeker Sydney Finkelstein dat er twee broedplaatsen zijn waar grote comedians vandaan komen in Amerika: Saturday Night Live en The Daily Show. Steve Carell (The 40 Year Old Virgin, The Office US) begon bij Stewart als 'correspondent' en is nu een van de grootste comedyacteurs in Hollywood. Rob Corddry was in vijfhonderd afleveringen van The Daily Show te zien en is nu een van de betere, grappige bijrolacteurs, in films als Old School en Blades of Glory. Ook John Oliver en Stephen Colbert begonnen als correspondent en hebben nu allebei hun eigen grote nieuwssatireshows: Last Week Tonight en The Colbert Report (en binnenkort vervangt Colbert zelfs David Letterman in The Late Show).

Zondag met Lubach, 'de Nederlandse Daily Show'. Beeld Zondag met Lubach

Hij heeft een nieuw tv-genre ontwikkeld

Doordat programma's als Last Week Tonight en The Colbert Report evolueerden uit The Daily Show is dit genre gekristalliseerd. Het VPRO-programma Zondag met Lubach valt hier ook onder: een combinatie van nieuwssatire, mediakritiek en actiejournalistiek. Natuurlijk bestonden er al langer nieuwssatire en talkshows waarin grappen over de actualiteit werden gemaakt, maar pas sinds Jon Stewart de presentatie van The Daily Show overnam in 1999, werden elementen van oprechte maatschappelijke betrokkenheid en onderzoeksjournalistiek toegevoegd.

Stewart kan zich écht zorgen maken en écht boos maken over de wereld. Hij heeft - naast een team van de grappigste comedyschrijvers - ook een geweldig journalistiek researchteam. Vooral zijn oude protegé John Oliver is hier nog een stap verder in gegaan. Zijn items zijn vaak losgezongen van het nieuws; hij agendeert zelf onderwerpen die volgens hem in de media onderbelicht blijven en trekt vervolgens een kwartier uit - erg lang voor een tv-item - om de zaak helemaal uit te pluizen. Je schrikt je rot om wat hij allemaal ontdekt, en dan lach je je ook nog eens rot.

The Daily Show

The Daily Show, het langstlopende programma van Comedy Central op South Park na, bestaat sinds 1996 en werd tot 1998 gepresenteerd door Craig Kilborn. In de begintijd lag de focus op popcultuur, maar toen Jon Stewart het overnam, werd het programma gaandeweg serieuzer en kwam de nadruk op (hypocrisie in) politiek en media te liggen. Na zestien jaar stopt Stewart. Vanaf 28 september wordt hij opgevolgd door de 31-jarige Zuid-Afrikaan Trevor Noah.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.