De muziek van Bach reikt verder dan de kerk

Erbarme dich, Allah

Stelling: je hoeft niet christelijk te zijn om de Matthäus-Passion te waarderen.

De Grote Kerk te Naarden. Hier wordt dit jaar 5 keer de Matthäus-Passion opgevoerd. Foto anp

Het seizoen is begonnen: tot Pasen zal in Nederland 252 keer de Matthäus-, Johannes- of Markus-Passion klinken, veertien keer vaker dan in 2016. De Markus is met vier uitvoeringen een buitenbeentje, de 'Johannes' stijgt ten koste van de 'Matthäus', maar de laatste gaat met 174 stuks nog altijd stevig aan kop. Tot zover de uitslagen, jaarlijks gepubliceerd door het vakblad ZINGmagazine.

Het uitvoeren van Bachs oratoria, waarin het lijden en sterven van Jezus worden herdacht, in de aanloop naar Pasen is vooral een Nederlands verschijnsel. In andere Europese landen scoren de passiewerken van Bach evengoed, maar de concerten zijn meestal verspreid over het jaar. Een wezenlijk verschil is bovendien dat de meezingversies in Nederland onverminderd populair zijn. Opmerkelijk: terwijl de kerken zieltjes verliezen, komen meer mensen spontaan bijeen om Jezus' lijdensweg te herdenken in samenzang. Wir setzen uns mit Tränen nieder. Bachs muziek lijkt sterker dan het woord van de dominee.

De Britse filosoof Alain de Botton betoogt in zijn boek Religie voor atheïsten dat de mens in het diepst van zijn wezen behoefte heeft aan troost en een leidende hand, voorzieningen waarin wordt gegrossierd door meerdere religies. Op de vraag of je in God moet geloven om Bach te kunnen waarderen, antwoordde de atheïst en Bachliefhebber dat de muziek van Johann Sebastian lijkt te gaan over 'de toewijding aan een ultiem ideaal - iets puurders, beters, hogers'.

In dat geval zou de Matthäus ook aanhangers van andere religies moeten aanspreken. Een islamitische kennis die zich de Europese klassieke muziek heeft eigengemaakt, vertelde eens dat hij telkens opnieuw wordt geroerd door delen uit de Matthäus, maar hij bespeurt onder Nederlanders een nestgeur rondom het werk waarvan hij niets begrijpt.

Met verbazing kijkt hij naar de passiemanie die elk voorjaar toeslaat zodra de krokussen uit de grond kruipen. Als zelfs de loodgieter achteloos O Haupt voll Blut und Wunden fluit, een koraal uit de Matthäus, moet er meer aan de hand zijn dan een rudimentaire hang naar een christelijk ritueel of iets dergelijks. (Hoewel de man misschien American Tune van Paul Simon floot. De popmusicus nam in 1973 Bachs melodielijn als uitgangspunt voor deze song. Bach op zijn beurt leende voor dit lied een oude melodie van de Duitse componist Hans Leo Hassler.)

Door onder meer het ontbreken van ritmische afwisseling, doet de drie uur durende Matthäus-Passion af en toe denken aan een lange kerkdienst. Wellicht is dat die vermeende Nederlandse nestgeur. Ik word er weleens Matthäus-moe van.

Zappend op YouTube kon ik de proef op de som nemen, toen ik stuitte op een Arabische versie van de Matthäus-aria Erbarme dich, gezongen door de Libanese altzangeres Fadia El Hage. Erbarme dich, mein Gott wordt: Ruhmayka ya Allah.

Doordat de tekst onverstaanbaar is voor wie, zoals ik, de Arabische taal niet machtig is, spreekt de muziek des te krachtiger. De exotiek van de taal laat geen ruimte voor kerkelijke nestgeur. De zangeres trekt met haar prachtige, licht zwevende stem de roep om erbarmen nieuwe werelden binnen. Bachs muziek doet de pijnlijke hartekreet ontstijgen aan elke religie. Erbarme dich, Allah - waarom niet?

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.