De moord is de erfenis

De dood van Theo van Gogh staat in ons collectieve geheugen gegrift, maar dat geldt niet voor het werk van de filmmaker, interviewer en columnist. Hoe moeten we hem behalve als slachtoffer herinneren?

null Beeld Gees Voorhees
Beeld Gees Voorhees

Een reep ontbloot buikvet, gevangen tussen twee bretels. Meer heeft een icoon niet nodig om in herinnering te worden geroepen. De warrige haardos, een rookgordijn van sigaretten, je denkt ze er automatisch bij. Tien jaar na de dood van Theo van Gogh duikt die buik weer overal op, van krantencovers tot herinneringscolumns. Even is hij weer alomtegenwoordig. Maar gaat het de rest van het jaar nog weleens over hem? En zo ja, hoe?

Opvallend weinig. In kranten en tijdschriften duikt zijn naam nog geregeld op, maar altijd terloops. 'Na Theo van Gogh moest alles maar gezegd kunnen worden', 'de gewone man is na 11 september 2001 en de moorden op Pim Fortuyn en Theo van Gogh sterk veranderd'. 'We moeten ons verhouden tot 11 september, tot Pim Fortuyn, tot Theo van Gogh.'

Als Theo van Gogh wordt genoemd, gaat het altijd over zijn moord, als een ijkpunt, een moment dat thuishoort in de rij 'gebeurtenissen die diepe sporen hebben getrokken' in de Nederlandse geschiedenis. Als vergelijkingsmoment voor alarmfases: 'Drie keer in tien dagen tijd kwam de commissie (stiekem, red.) bijeen', schrijft Het Parool over de betrokkenheid van Nederlandse inlichtingendiensten bij afluisterpraktijken, 'een frequentie die normaal gesproken zelfs niet wordt gehaald bij schokkende gebeurtenissen als de moord op Theo van Gogh.' Wie wil begrijpen wat een nucleaire explosie zou betekenen voor de wereld, 'vermenigvuldig de impact van de moord op Theo van Gogh met duizend'. En we denken allemaal te snappen wat de Haagse burgemeester Van Aartsen bedoelt als hij na demonstraties in de Schilderswijk 'dezelfde atmosfeer als na de moord op Theo van Gogh' ervaart.

Je zou bijna vergeten dat Theo van Gogh ooit meer is geweest dan een tijdsaanduiding. Filmmaker, interviewer, columnist. Niemand heeft het daar nog over. Ja, nu, bij de tiende verjaring van de moord zijn er initiatieven van vrienden om die vergeten kant van Van Gogh onder de aandacht te brengen. Zo ging deze week Van Gogh spreekt in première, een toneelstuk van jeugdvriend Roeland Hazendonk, die Theo van Gogh nog een keer de kans geeft vrijuit te spreken in de gedaante van acteur Porgy Franssen. Want, zo zei regisseur Gerardjan Rijnders, iedereen herinnert zich zijn dood, maar niemand weet meer wie Theo van Gogh echt was.

Submission

Is het erg? Missen we er iets aan? 'Zijn dood zuigt helaas alle aandacht weg van zijn werk als cineast', vindt Leo van Hee, programmeur bij filminstituut Eye. 'Terwijl Van Goghs artistieke output enorm was.' Eye vertoonde afgelopen maand zijn filmoeuvre: dertien speelfilms en twee televisiefilms. En ja, ook als Van Gogh een zachte dood was gestorven, was dit er een keer van gekomen, bezweert Van Hee. 'Veel van zijn films blijven na tien jaar nog steeds overeind.'

Alleen Submission ontbreekt - de producent wilde die niet beschikbaar stellen. Uitgerekend zijn bekendste titel had weinig met de rest van zijn werk te maken. Zijn eerdere films draaiden ook om controverse, maar waren minder politiek. 'Hij liet altijd de onmogelijkheid van relaties zien, de angst om intimiteit aan te gaan. Dat thema overstijgt de tijdgeest.'

Toch is Van Gogh voor de studenten van de Amsterdamse filmacademie geen uitgebreid studiemateriaal. 'Hij past niet tussen de grote klassiekers', zegt Ernie Tee, docent filmgeschiedenis en filmanalyse aan de academie. 'We laten ook veel werk van minder bekende makers zien, maar die komen dan zelf hun werk toelichten. Dat kan Van Gogh helaas niet meer doen.' Voor veel studenten is zijn werk ver weg, ziet Tee. 'De lichting is steeds jonger, ze hebben geen beeld van wie hij was.'

Terwijl juist jonge filmmakers veel van hem zouden kunnen leren, vindt Van Hee. 'Hij nam een extra hypotheek op zijn huis om een film te kunnen maken, nam enorme risico's, werkte met oneindig veel energie. En hij was een geweldige acteursregisseur. Soapacteurs als Katja Schuurman en Georgina Verbaan kregen dankzij hem een andere uitstraling, hij haalde het beste in ze naar boven.'

Voor de gelegenheid trok NRCV's Altijd Wat ook de interviewer Theo van Gogh weer uit de kast. In zeven afleveringen kijken BN'ers als Isa Hoes en Jan Marijnissen terug op hun gesprek met Van Gogh in zijn interviewprogramma Een prettig gesprek. Maar Altijd Wat plaatst de interviews wel nadrukkelijk in het kader van de moord en de discussie over het vrije woord. Zijn ze op zichzelf niet de moeite waard?

null Beeld anp
Beeld anp

Zeggingskracht

'Dat zijn werk is weggeëbd is logisch, een interview is zo vluchtig als wat', zegt topinterviewer Coen Verbraak. Dat ligt aan het genre dus. 'Maar het is wel jammer. Van Gogh had de antenne om precies aan te voelen waar het pijn doet bij iemand. Dat gebruikte hij in zijn filerende columns - vreselijk vond ik dat. Maar in zijn interviews zorgde het voor rake gesprekken. Die hebben nog steeds zeggingskracht, ondanks dat een interview altijd een momentopname is.' De vonk tussen hem en zijn gasten is nog steeds voelbaar, zegt Verbraak. Van Gogh was echt geïnteresseerd, kroop onder iemands huid. 'Destijds stonden zijn columns mijn waardering voor hem nog wel in de weg', zegt Verbraak. 'In retrospectief ben ik hem meer gaan waarderen. Hij was een heel goede interviewer.'

Geitenneukers

En die filerende columnist, waar is die gebleven? Een genre misschien nog wel vluchtiger dan het interview. 'Mogen de cellen in zijn hoofd zich tot een juichende tumor vormen en laat ons dan beluisteren of er enig verschil is in meneers gekwebbel', wenste hij oud-politicus Paul Rosenmöller van GroenLinks toe, nadat was gebleken dat partijgenote Tara Singh Varma haar terminale ziekte had verzonnen. Over Marokkanen in Nederland: 'Er is een vijfde colonne van geitenneukers in dit land, die autochtonen veracht en bespuwt. Ze haten onze vrijheid. En hoewel hun niets in de weg wordt gelegd op materieel of cultureel gebied, is het hun overtuiging dat goddeloos Nederland van de aarde weggevaagd moet worden.'

'Geitenneukers' is het enige uit die columns dat echt is blijven hangen. De avond van de polemiek die vrienden van Van Gogh rond zijn sterfdag organiseerden, is maar een paar keer gehouden. Alleen GeenStijl wordt nog weleens als nazaat aangewezen, maar dan toch als stiefkind. Na de moord op Van Gogh is de polemiek in het slop geraakt, zegt schrijver Anton Dautzenberg, iemand die in het huidige maatschappelijk debat uitersten durft op te zoeken.

Columnisten van nu zijn beschouwender, zegt Volkskrant-columnist Bert Wagendorp. De kwaadheid zit er nog wel in, maar het is minder stellig en provocatief. Een reactie op de 'polemische kakofonie van sociale media', denkt Wagendorp. Gelukkig bestaat die polemiek niet meer in columns, verzucht hij. 'Wat een aanstellerig gebeuren was dat, beperkt tot het kleine kutwereldje in Amsterdam. Vervelend voor de lezer, van een laag niveau en we schoten er niets mee op.'

Dautzenberg ziet dat anders: 'Theo van Gogh was een geëngageerde kunstenaar - al deed hij soms zijn best om dat te verbergen, uit dwarsheid of verlegenheid. Bij een gezonde democratie hoort een gezond incasseringsvermogen; mensen als Theo van Gogh zijn nodig om dat in stand te houden.' Niet alleen het islamdebat, waarmee Van Gogh in de eerste plaats wordt geassocieerd, is tegelijk verbetener en voorzichtiger geworden. Dautzenberg: 'We zijn overgevoelig geworden voor aberraties, op welk terrein dan ook, en dat geldt zowel voor moslims als voor niet-moslims.'

Wanneer je zo verpletterend sterft als Van Gogh, kan je werkende leven daar misschien nooit tegenop. 'Als je op zo'n manier aan je einde komt, kleeft dat aan je', zegt jeugdvriend Hazendonk.

Opvallend is dat in het bijzonder voor een aantal Marokkaanse Nederlanders, of ze het nu leuk vinden of niet, de moord bepalend is geweest. Fatima Elatik, voormalig stadsdeelvoorzitter Amsterdam Oost voor de PvdA, werd het mikpunt voor Van Gogh, omdat ze voor een verbod pleitte op de opera Aïsja, over de vrouw van profeet Mohammed - het zou kwetsend zijn voor moslims. De verwijzing naar Theo van Gogh is een standaard onderdeel van haar politieke identiteit geworden - in geen interview met haar ontbrak de verwijzing naar de moord op Van Gogh. Werd ze het nooit zat? Natuurlijk wel, vertelde ze aan journalist Bas Soetenhorst van Het Parool. 'Maar het hoort er ook bij. Toen ik in 1998 de gemeenteraad binnenkwam, was ik van de tweede generatie allochtonen. Maar ik was geboren en getogen Amsterdammer. Mensen konden mij niet in een hokje plaatsen.' Ook voor Ahmed Aboutaleb hoort de gebeurtenis bij het moment waarop hij kleur kreeg - profielen van de Rotterdamse burgemeester vermelden steevast zijn strenge woorden aan het adres van de moslimgemeenschap na de moord.

Een vrouw houdt een foto van Theo van Gogh vast tijdens de rechtszaak tegen Mohammed B. Beeld anp
Een vrouw houdt een foto van Theo van Gogh vast tijdens de rechtszaak tegen Mohammed B.Beeld anp

Debat

Voor schrijver Asis Aynan was de gebeurtenis zo ingrijpend dat hij er afgelopen zomer een columnreeks in de Volkskrant aan wijdde. 'Een paar dagen voor zijn dood was ik begonnen met de ramadan. Het was meteen mijn laatste keer', vertelt hij. 'Tot die tijd was ik een cultuurmoslim - de islam was niet op de voorgrond, niet op de achtergrond in mijn leven. Als migrantenzoon van islamitische ouders dwong de moord me tot intellectuele verdieping in het geloof - mijn familie komt uit dezelfde streek in Marokko als die van Mohammed B., ik spreek Berbers, deelde zijn religie.' Aynan stoort zich aan hoe de 'islamitische voorhoede' geen afstand neemt van moslimfundamentalisme: 'Mannen als Nasrdin Dchar schermen met 'dat is niet mijn islam, ik heb er niets mee te maken'. Je hebt er alles mee te maken! Van gewone katholieken verwacht ik ook dat die zich uitspreken over misbruik in de kerk.'

De moord dwong ons na te denken over omgang met politiek en islam, met migratiestromen, zegt Aynan. 'We zijn weinig verder gekomen met de uitspraken van Van Gogh. Het debat is slechts verhard. Maar voor mij persoonlijk was de moord op hem een keerpunt.'

Je zou er spoortjes in kunnen zien van een wrange erfenis, nagelaten door iemand die niet alleen letterlijk van het leven werd beroofd, maar ook van de mogelijkheid om daar zelf de betekenis van te bepalen. Waarna de betekenis van je dood door anderen wordt ingevuld.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden