Oog voor detailKunstenaar Artemisia Gentileschi

De momenten ná het sleutelmoment, daar gaat dit schilderij over

Alles wat ons bezighoudt, is steeds weer voer voor kunstenaars. Wieteke van Zeil verbindt een kunstwerk aan de actualiteit. Deze week: de schaduw op het gezicht van Judith nadat ze Holofernes heeft onthoofd. 

De schaduw op het gezicht van de bijbelse Judith.Beeld Alamy Stock Photo

In goede verhalen zitten altijd een paar sleutelmomenten. Momenten die blijven hangen, die soms zelfs legendarisch worden. De moord van de bijbelse Judith op de Assyrische generaal Holofernes is zo’n moment. Het symboliseert macht, list en strategische overwinning. Van een vrouw, op een man. Daarmee is het een van de sterkste verhalen in de geschiedenis geworden over vrouwelijke kracht. Judith zag dat haar volk het ging verliezen tegen de Assyriërs. Ze zette haar schoonheid in om Holofernes te verleiden en toen hij sliep, onthoofdde ze hem. Die scène is vier keer uitgebeeld door de Italiaanse Artemisia Gentileschi, de beste vrouwelijke kunstenaar van de Europese barok. Drama is alles, in de barok; de kijker moet helemaal meegaan en liefst voelen wat de kunstenaar verbeeldt. Dat lukt aardig met de onthoofdingen die Artemisia schilderde, want het bloed spuit je tegemoet. 

Maar wat doet de kunstenaar, de verteller, de filmmaker met de momenten ná het sleutelmoment? Als de moord is uitgevoerd, als de rommel moet worden opgeruimd en de sporen moeten worden gewist? Daar gaat dit schilderij over. Zelden zie je die momenten verbeeld, soms in een film – ik moet aan de troep in de auto denken in Pulp Fiction, als John Travolta (Vincent Vega) door een weghobbel per ongeluk een jongen op de achterbank heeft doodgeschoten – maar in de schilderkunst kan ik me geen goed voorbeeld heugen, naast dit schilderij. Het hangt nu in Londen, voor de enkele mazzelaars die daarnaartoe kunnen om een overzicht van Artemisia’s kunst te zien.

Still uit Pulp Fiction.

Judith is hier verbeeld vlak nadat ze Holofernes het hoofd heeft afgesneden. Zo’n moment waar ze vast nog niet over had nagedacht; wat te doen met dat hoofd, het bloed, hoe veilig uit de tent weg te komen en hoe haar volk te vertellen dat het is gelukt. Haar bediende helpt haar het bloederige hoofd in doeken te wikkelen en mee te nemen – de trofee is het bewijs. Judith richt haar hand op in een stopgebaar, of een waarschuwingsgebaar, in elk geval is het voor de kunstenaar een heerlijk excuus geweest om licht van schaduw te scheiden, want ze doet dit voor een kaars. Dat is heel barok, maar hier ook symbolisch: ze handelt in de duisternis.

Je voelt het haastige gerommel na de daad, de stille paniek, de adrenaline die nog door haar giert, en die lullige praktische probleempjes (hoe nemen we het hoofd mee? Doe dat gordijn maar). Hierdoor zal ik voor altijd anders kijken naar moordscènes op tv en in de kunst. Na de daad komt het gedoe. En de naschok van het moeten leven met de gevolgen.

En het is nog niet alles. Artemisia heeft er een extra detail in geschilderd waarmee ze al haar collega’s aftroeft. De schaduw van Judiths hand werpt namelijk een sikkelvorm op haar gezicht. De vorm van een afnemende maan. Artemisia is vernoemd naar Artemis, de Griekse godin van de jacht – én van de maan. Deze vorm van de maan is symbool van Artemis en daarmee een slimme beeldverwijzing waarmee Artemisia haar stempel drukt op het werk, en tegelijk drie vrouwen verbindt: Judith, Artemis en haarzelf. Een mic drop in de schilderkunst. 

Het stopgebaar van Judith is voor de kunstenaar een heerlijk excuus om licht van schaduw te scheiden.Beeld Alamy Stock Photo

Artemisia Gentileschi, Judith en haar bediende, c. 1623-25, olieverf op doek, 184 x 141,6 cm, Detroit Institute of Arts, Detroit, VS. Te zien t/m 24 januari in de tentoonstelling Artemisia Gentileschi in de National Gallery, Londen.

Volg Wieteke van Zeil op ­Instagram: @artpophistory

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden