Tech moderne technologie en gezondheid

De moderne paradox: internet zou ons leven makkelijker moeten maken, maar levert vooral stress op

De paradox van de smartphone: apps beloven ons efficiënter te laten werken, maar ondertussen neemt de stress toe. Het altijd maar bereikbaar zijn en het continue informatiebombardement eisen hun tol. Is er nog een uitweg?

Beeld Krista van der Niet

Pianomuziek. In de mokka-kleurige soft focus houdt de moeder des huizes haar neus boven een pak verse bonen. In fel contrast daarmee haar puberzoon die, voorovergebogen en met een koptelefoon op, gespannen op zijn scherm tuurt en Fortnite speelt. Of misschien kijkt hij wel porno, dat zien we niet. Ondertussen ligt dochterlief breedlachend op bed te chatten op haar laptop, terwijl dochter nummer drie (met een tablet in haar hand) ondefinieerbare, fitness-gerelateerde bewegingen maakt in de tuin. 

En dan trekt moeder welbewust en kwaadaardig de kabel uit de router. Weg internet. Vloekend en tierend stormen de tieners naar binnen – zou je denken. Maar nee: het is een reclame van een bekende koffiebrander. En in deze reclame is het verdwenen internet voor de opgejaagde tieners het sein om, uiteraard onder begeleiding van het bekende koffiedeuntje, glimlachend naar beneden te hollen, gelokt door de belofte van rust. Eindelijk verlost van digitale prikkels. En in plaats daarvan een kop ouderwetse koffie aan de keukentafel.

Zo simpel kan het blijkbaar zijn, in een reclame. Is iedereen net blij met eindelijk goed werkend internet, dan blijken de digitale verlokkingen van Fortnite, Netflix en Instagram ineens te groot geworden. Met name de smartphone is een verleiding die nauwelijks kan worden weerstaan. Apps die in de gaten houden hoe lang je op je scherm tuurt zijn niet nieuw. Maar nu Google en Apple ze ook zelf aanbieden, wordt het voor iedereen duidelijk hoeveel tijd het schermpje opslurpt. Apple introduceerde een paar weken geleden in zijn laatste versie van iOS de functie ‘schermtijd’. Alles wordt bijgehouden: de totale gebruikstijd, de apps die het vaakst worden gebruikt, hoeveel tijd aan sociale media wordt besteed en hoe vaak de iPhone per uur wordt opgepakt. Toen na een week de eerste weekrapporten beschikbaar kwamen, schrokken gebruikers zich wild. Wát? Zoveel uur per dag op mijn smartphone? 

Oktober Opruim Challenge

Iedereen wil het, zelden lukt het: georganiseerd leven. De hele maand oktober gaat de Volkskrant helpen orde op zaken te stellen, van het uitmesten van de koelkast tot het slimmer organiseren van de mailbox. Ook de rommella en de financiën moeten eraan geloven. 

Om het overzichtelijk te houden, hebben we de maand verdeeld in vier themaweken. Week 1 stond in het teken van opruimen: hoe je je huis schoon en overzichtelijk houdt. In week 2 behandelen we digitale hygiëne: laat je mailbox en apps weer vóór je werken en beleef weer plezier aan je digitale foto’s. Aan bod komen nog de thema's keuken (de ideale voorraadkast en de beste (budget)recepten voor een druk leven) en tot slot geldzaken (onze irrationele verhouding met geld en pogingen om persoonlijke financiën op orde te krijgen).

Op volkskrant.nl/opruimchallenge staan iedere dag inspirerende verhalen en tips van experts en ervaringsdeskundigen. Eveneens geven we elke dag een minichallenge mee, van het opruimen van de sokkenmand tot het verwijderen van apps op je telefoon. In de Facebookgroep De Volkskrant Oktober Opruim Challenge kun je bovendien je ervaringen delen en tips lezen van andere deelnemers.

Werkt dat?

Het is het zoveelste janusgezicht van technologie. Apple, Google en consorten doen er alles aan om hun klanten zo veel mogelijk tijd op hun apparaten en apps te laten doorbrengen, maar tegelijkertijd bieden ze – onder druk van aandeelhouders en de publieke opinie – apps aan die dit gebruik moeten tegengaan. Technologie om technologie aan banden te leggen. Het is nog maar de vraag of het werkt en of de mensen na de eerste sensatie van de kleurige grafiekjes niet gewoon overgaan tot de orde van de dag.

Ondertussen komen ook de eerste ouders van een koude kermis thuis. Met dezelfde app is het namelijk mogelijk het smartphonegebruik van kinderen aan banden te leggen. 7-jarigen blijken echter al binnen een week trucs te hebben gevonden om de beperkingen te omzeilen, blijkt uit discussies op Reddit. Door de tijd aan te passen, door apps te verwijderen en er daarna weer op te zetten of door YouTube-video’s in iMessage te bekijken. Alles om het beest van de verslaving te blijven voeden. En met de ouders zelf is het niet veel beter gesteld: getting sucked into a hole through a handheld device, zoals Alex Turner op de laatste plaat van de Arctic Monkeys zingt.

Toch kan zo’n app best helpen, denkt Liza van Dam, onderzoeker bij TNO naar onder andere technostress. ‘Het is een stap in de goede richting, omdat het goed is voor de bewustwording. Je ziet ineens dat je je telefoon wel heel vaak per uur oppakt. Of dat Instagram wel erg veel tijd vergt.’ Die bewustwording is belangrijk bij de aanpak van technostress, stelt Van Dam. Een lastige term trouwens, ‘technostress’, geeft Van Dam toe. ‘Dat maakt de discussie ingewikkeld. Veel termen zijn eraan gerelateerd, zoals techno-overload of technofear.’ Die angst voor de negatieve kanten van moderne technologie dook trouwens al bij Socrates op, die waarschuwde dat het geschreven woord ons geheugen zou verslechteren. 

De gevolgen

Welke definitie ook wordt gebruikt, één ding weet ze zeker: de invloed op werk en privé door technologie is heel groot. TNO heeft recent verkennend onderzoek uitgevoerd waarin de nadruk op werk lag: wat is de invloed van moderne technologie op ons werkzame leven, en dus op onze gezondheid? Exact dezelfde problematiek speelt echter ook in het privéleven, zegt de onderzoeker. ‘Werk en privé lopen steeds meer in elkaar over, wat tegelijk ook een van de problemen is. Er is een disbalans tussen werk en privé. Thuis is steeds meer een werkplaats.’ En niet alleen thuis; zelfs op vakantie blijven we onze mail checken. ‘Juist het niet loskomen van werk is heel slecht, weten we. Dat kan ook leiden tot een burn-out. In die zin is technostress ook gerelateerd aan werkstress.’

In één langgerekte informatiebrei trekken de alerts, apps, schermen en notificaties aan de moderne, multitaskende Homo Google voorbij. Werk is privé, en privé is werk. ’s Ochtends tijdens het ontbijt de mail checken en tijdens een vergadering een groepsapp van het voetbalteam beantwoorden. Alles kan en moet nú, omdat de lokroep van de rode bolletjes en piepjes moeilijk te weerstaan is. 

Die afleiding is funest, weet Van Dam. ‘Fear of missing out (of fomo) speelt een belangrijke rol. Het is een van de redenen waarom iedereen maar zijn apps blijft checken. We denken dat we probleemloos kunnen multitasken, maar dat is niet zo. Het is namelijk funest voor de concentratie, iets wat in de psychologie al langer  bekend is.’ Wie denkt dat het beantwoorden van dat ene appje of het liken van die ene lollige foto geen kwaad kan, omdat het maar een paar seconden in beslag neemt, komt bedrogen uit. 

‘Na iedere afleiding kost het ons gemiddeld 23 minuten om de oorspronkelijke focus te hervinden’, citeert TNO uit fameus onderzoek van hoogleraar Gloria Mark uit 2015. Geen seconden, maar minuten! TNO beschrijft een vicieuze cirkel die moeilijk doorbroken kan worden: ‘Mensen krijgen steeds meer berichten, wat resulteert in meer prikkels. Door de angst iets te missen en het verslavende effect ervan gaat men de apparaten steeds meer in de gaten houden. Daardoor zijn we minder productief, minder gefocust en gestrester.’

Is het dan allemaal slecht wat de smartphone ons voorschotelt? Natuurlijk niet, zegt ook Van Dam. ‘Technologie zorgt er ook voor dat we efficiënter kunnen werken. Bijvoorbeeld als we alvast onze mail beantwoorden als we toch op de bus staan te wachten, maar diezelfde alomtegenwoordigheid kan ook tot inefficiëntie leiden.’

Bovendien is het goed te beseffen wat het verdienmodel achter al die mooie en handige apps is, vooral op het gebied van sociale media. En, nee, dat is niet de wereld beter maken. Het draait om één ding: de klant zoveel mogelijk tijd te laten doorbrengen op die app. Programmeurs zijn daar de afgelopen jaren zeer bedreven in geworden. De laatste tijd onthult de een na de andere Silicon Valley-topman dat het verslavende effect geen toevallig neveneffect is, maar bewust wordt geprogrammeerd. Apps worden ontworpen om steeds weer kleine shotjes dopamine in de hersenen te triggeren. Ping! Alleen al het geluidje is al voldoende om gedachteloos naar het mobieltje te grijpen. Geen wonder dat bijna de helft van alle mensen doodleuk toegeeft dat ze niet zonder hun telefoon kunnen leven. 

Dat inzicht is overigens niet nieuw: wijlen Steve Jobs gaf in 2010 al in The New York Times toe dat hij zijn kinderen maar beperkt toegang gaf tot moderne technologie. De toen kersverse iPad hadden ze überhaupt nog niet mogen aanraken. Waarschijnlijk wist hij als geen ander welke invloed technologie kan hebben. Technologie beïnvloedt ons gedrag en kan dus ook stress veroorzaken. ‘We shape our tools, and then, the tools shape us’, vrij naar techniekfilosoof Marshall McLuhan.

Geen besef

Toch beseffen mensen in Nederland nog veel te weinig dat er een levensgroot probleem is, zegt Van Dam. ‘Werkgevers niet, werknemers niet. Mensen denken nu nog vaak: wat fijn dat ik nog even ’s avonds kan mailen. Werkgevers denken dat ook. In andere landen, zoals Frankrijk, gebeurt op dit vlak meer. Bedrijven die hun servers na 6 uur afsluiten bijvoorbeeld. En, recent nog, het verbod op smartphones op scholen.’ Dat kan werken, zegt Van Dam. Hetzelfde geldt voor een luxe metalen opbergdoos voor je smartphone tijdens diners, zodat hij geen signalen meer opvangt. Van Dam: 'Het klinkt te kinderachtig voor woorden dat we zoiets nodig hebben om tot rust te komen, maar gewoon even offline zijn is tegenwoordig een luxe die we ons niet meer kunnen veroorloven. Het geeft ook aan hoe verslavend de telefoon en alle apps die erop zitten zijn, met al hun prikkels en beloninkjes.’

Werkgevers vinden het prettig dat hun werknemers ook na werktijd mailen, maar zouden volgens Van Dam naar de lange termijn moeten kijken. ‘De laatste jaren neemt het aantal burn-outs toe, met name onder jongeren. Technologie kan hierin een belangrijke rol spelen.’ De multitaskende smartphonebezitter kan natuurlijk ook zelf het heft in handen nemen. Door in de gaten te houden hoeveel tijd hij op zijn scherm doorbrengt. Of door bij iedere app die efficiëntie belooft te kijken of deze wel echt tijdwinst oplevert. Vivek Wadwha en Alex Salkever zien in hun boek Your Happiness Was Hacked – Why Tech Is Winning the Battle to Control Your Brain – and How to Fight Back nog een andere oplossing. Vraag jezelf bij iedere gadget of app af: maakt het me gelukkig of niet? Als de balans negatief uitslaat: haal het van je telefoon af. Of zet gewoon de router uit, net als die koffiemevrouw. 

Op weg naar een technostressvrij leven - drie tips om te beginnen

1. Zet alle meldingen en notificaties van binnenkomende berichten op al je apparaten uit. Ja, ook – of juist – die van je e-mail en WhatsApp. Handig, al die manieren van direct communiceren, maar je hoeft niet elk moment van de dag aan te staan. Check liever op vaste momenten per dag je mail en lees appjes pas als je er tijd voor hebt. Laat mensen weten dat ze moeten bellen als het urgent is.

2. In de categorie technologie die technologie aan banden moet leggen: programma’s als SelfControl, SelfRestraint en Cold Turkey blokkeren tijdelijk sites waar je te veel tijd verspilt, zoals Facebook, YouTube en BuzzFeed. Newsfeed Eradicator en Feedless maken je sociale media-tijdlijnen onzichtbaar.

3. Vergeet niet dat technologie je leven wel degelijk makkelijker kan maken. Denk aan agenda’s en boodschappenlijstjes die je met het hele gezin kunt synchroniseren, apps als Evernote of Handle voor kleine en grote zaken die je niet wilt vergeten, online to do-lijstjes die je niet kunt kwijtraken omdat je er op elk apparaat bij kunt. Investeer wat tijd om te ontdekken welke bij je passen en hoe ze werken, en doe er je voordeel mee.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.