Review

De misdaad en het zwijgen zit vol ontluisterende passages

De pogrom in Jedwabne was niet het werk van de nazi's, maar van de Polen zelf. Schuld bekennen willen ze niet. Ook in deze tijd is het ontkennen van het verleden ten behoeve van de nationale trots weer bon ton.

Beklad monument in Jedwabne, 2011. Beeld Reuters
Beklad monument in Jedwabne, 2011.Beeld Reuters

In 2016 was het 75 jaar geleden dat vele honderden Joodse inwoners van Jedwabne in het noordoosten van Polen door Poolse inwoners bijeen werden gedreven in een schuur die in brand werd gestoken - een handjevol nazi's keek goedkeurend toe.

In 2001 was die massamoord zestig jaar oud, op de plek van de schuur was het modderig. De burgemeester probeerde raadsleden te overtuigen van een asfalteringsoperatie ten behoeve van de herdenking: de gemeente hoefde maar een kwart te betalen, van dat asfalt zou het stadje ook na de plechtigheid nog profiteren.

Helaas had de burgemeester er geen rekening mee gehouden dat asfaltering voor inwoners gelijkstond aan erkenning van de schuld van plaatsgenoten, én: dat Jedwabne weliswaar geen Joden meer had, maar nog wel antisemitisme. Voor 21ste-eeuwse raadsleden bleek het onverteerbaar dat er '25 procent' moest worden betaald 'voor de Joden' - alsof die Joden nog leefden.

De misdaad en het zwijgen van de Poolse journaliste en psychologe Anna Bikont bevat veel meer ontluisterende passages. Toch zal bijna niemand die eraan begint dit inmiddels veelbekroonde boek wegleggen. Met een niet aflatende energie reconstrueert Bikont aanloop, verloop en nasleep van de zwartste gebeurtenis uit de recente Poolse geschiedenis. Ze doet dat in dagboekvorm, waardoor de lezer net als de auteur telkens nieuwe stukjes van een puzzel in handen krijgt, en de catastrofe in de loop van het boek in volle omvang zichtbaar wordt.

Non-fictie
Anna Bikont
De misdaad en het zwijgen
****
Uit het Pools vertaald door Karol Lesman e.a.
Nieuw Amsterdam; 640 pagina's; euro 39,99.

Wijlen Nobelprijswinnares Wislawa Szymborska noemde dit boek het droevigste dat zij ooit las. Aan de hand van vele gesprekken met ooggetuigen en nabestaanden toont Bikont onomstotelijk aan dat de Joodse bevolking van Jedwabne, Radzilow en Wasosz in 1941 is omgebracht door Polen en niet door nazi's - zoals decennia op een herdenkingsplaquette stond. De nazi's, zo wordt ook duidelijk, hadden op 'het potentieel' van de lokale Poolse bevolking geanticipeerd. In de woorden van de toenmalige Reichssicherheitshauptamt Reinhard Heydrich: 'Zelfreinigende tendensen (...) van anti-Joodse kringen dienen niet belemmerd te worden.'

Het antisemitisme in Jedwabne was giftiger dan elders. Zes decennia later merkt Anna Bikont daar nog alles van. De inwoners zijn allesbehalve blij dat de toedracht van de massamoord kort daarvoor door de Pools-Amerikaanse historicus Jan Gross aan de vergetelheid is ontrukt. Bikont stuit op muren van zwijgen en harde ontkenningen. Maar zoals een der ooggetuigen zegt: de inwoners 'hebben het feit van deze misdaad bevestigd met hun hele gedrag. Het kroonbewijs van de schuld was dat zwijgen.' En dan zijn er al die impliciete verwijzingen naar de werkelijke daders in de lokale cultuur. Een van de deelnemers aan de misdaad kreeg later een gehandicapte zoon, die nu parkeerplaatsen bewaakt en horizontale bewegingen maakt ter hoogte van zijn keel: 'Papa heeft dit met de Joden gedaan.'

Nog een reden voor droefenis is dat er ten tijde van het verschijnen van het Poolse origineel van dit boek, in 2004, opener over dit verleden kon worden gepraat dan nu. Het leek toen een kwestie van tijd voor de ware toedracht van Jedwabne in Polen algemeen zou worden geaccepteerd. De zestigste herdenkingsdag werd bijgewoond door de toenmalige Poolse president Kwasniewski, de huidige president, Duda, ontbrak dit jaar bij de 75ste herdenking.

Sinds 2015 is in een golf van nationaal-conservatisme een gevorderd proces van acceptatie, openheid en verzoening de pas afgesneden. De Nederlandse vertaling van De misdaad en het zwijgen verschijnt in een tijd waarin ontkennen van het verleden ten behoeve van de nationale trots weer bon ton is, ook elders in Europa. De Poolse minister van Onderwijs, Anna Zalewska, trok de Poolse schuld aan de pogrom van Jedwabne dit jaar weer openlijk in twijfel - wat al lang geen belangrijk politicus meer had gedaan. Maar ook voor haar schreef Bikont dit boek.

Synagoge in Jedwabne voor de oorlog. Beeld Getty Images
Synagoge in Jedwabne voor de oorlog.Beeld Getty Images
Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden