De mensrobot fasicneert ons: zes bekenden

Een onbetwist popicoon is het, die eerste echte mensrobot in de filmgeschiedenis. Die Maschinenmensch in de bijna negentig jaar oude sciencefictionklassieker Metropolis (1927), gespeeld door Brigitte Helm. Vele mensrobots sierden nadien het witte doek. Hier zes bekenden.

null Beeld Ex Machina
Beeld Ex Machina

Ze stond model voor het ontwerp van Star Wars' houterig waggelende C-3PO, voor de huisstijl van de elektronische-muziekpioniers van Kraftwerk (zie het album Die Mensch-Maschine uit 1978) en voor de outfits van vrouwelijke popsterren, van Madonna tot Lady Gaga. In de film is de Maschinenmensch de creatie van de geflipte wetenschapper Rotwang (wit piekhaar, donkere wallen), die haar bouwt naar het evenbeeld van Maria, leidster van de arbeidersklasse, om de samenleving in chaos te storten.

Brigitte Helm Beeld
Brigitte HelmBeeld

Zo werd de humanoïde robot een filmpersonage dat tussen de mensen infiltreert en de boel vervolgens stevig ontwricht. Al te serieuze cinema leverde dat in eerste instantie niet op, zoals Dr. Goldfoot and the Bikini Machine uit 1965 (met Vincent Price), waarin vrouwelijke seksrobots rijke mensenmannen dienen te verleiden. Wél memorabel is het optreden van Ash (Ian Holm) in Alien (1979), een wetenschapper aan boord van een ruimteschip die ergens halverwege de film wordt ontmaskerd als robot. Ash, qua uiterlijk en gedrag niet van een echt mens te onderscheiden, blijkt ingezet door de coöperatie die het ruimteschip op pad stuurde: de robot moet eventueel buitenaards leven veilig richting aarde loodsen, zelfs als dat mensenlevens kost.

null Beeld
Beeld

Blade Runner

Net als Ash heeft ook Roy Batty in Blade Runner (1982) weinig van doen met het klassieke beeld van een metalen robot. Batty (nooit viel het gebeeldhouwde gelaat van Rutger Hauer zo op zijn plek) is een zogenaamde replicant: een uit organisch materiaal vervaardigde androïde die, sterker en soms ook slimmer dan de mens, ertoe is veroordeeld de mensheid als slaaf te dienen. Ze zijn emotioneel beperkt, maar zelfbewust genoeg om in opstand te komen tegen hun maker. Langer leven willen ze - en daarin schuilt dan weer een diepmenselijke wens. De vraag of de robotjager die ze op de hielen zit, wellicht zélf een replicant is, houdt sinds 1982 volksstammen bezig.

Roy Batty Beeld
Roy BattyBeeld

The Terminator

De T-800 in The Terminator (1984) bood weinig ruimte voor existentiële bespiegelingen, maar is niettemin minstens even monumentaal. Gespeeld door Arnold Schwarzenegger (sterk idee om een spierbundel met beperkt acteertalent als robot in te zetten), belichaamt de T-800 bovenal archetypische technofobie: het gaat hier tenslotte over een moordmachine uit een dystopische toekomst die naar 1984 wordt gestuurd. Hij moet de moeder van de toekomstige verzetsleider tegen zelfbewuste machines doden. Als je die niet herkent aan beperkt acteertalent, zijn er honden om je te waarschuwen als er eentje in de buurt is. En net als een computer zijn ze programmeerbaar: in Terminator 2 (1991), toen Schwarzenegger was uitgegroeid tot wereldster, speelt de robot daarom probleemloos de held van het verhaal.

Schwarzenegger Beeld
SchwarzeneggerBeeld

Alien-prequel Prometheus

In de Alien-prequel Prometheus (2012) doet niemand geheimzinnig over de identiteit van de aanwezige robot; er is geen plottwist, de wetenschap dat het met zo'n mensmachine in je ruimteschip kan misgaan, volstaat. Met Michael Fassbender wordt deze David vertolkt door een acteur die een scala aan menselijke gedragingen tentoonspreidt; nieuwsgierig en begripvol, maar met een griezelige, superieur opgeruimde ondertoon. Fijne bijkomstigheid: Davids imitatie is op grote afstand te herkennen. 'Ik begrijp menselijke emoties, maar voel ze niet', zegt hij in een promofilmpje. Dat maakt hem efficiënter dan de mens - en geschikt om taken uit te voeren die mensen 'verontrustend' of 'onethisch' vinden.

null Beeld
Beeld
null Beeld Ex Machina
Beeld Ex Machina

Ex Machina

Wie meer wil weten over de grens tussen imitatie en volwaardig bewustzijn, kan uiteindelijk terecht bij Ava (Alicia Vikander) in Ex Machina (2015). De film draait rond een jonge programmeur die op uitnodiging van een ietwat zonderlinge robotbouwer een week de tijd krijgt om een zogenoemde turingtest toe te passen op zijn nieuwste creatie: denkt, voelt en handelt die werkelijk als een mens, of doet ze alsof en blijft haar intelligentie artificieel?

Gevaar voor een robotrevolutie ligt ook hier op de loer - wat dat betreft is er sinds Metropolis weinig veranderd. Maar het onderzoekende, nieuwsgierige karakter van Ex Machina voert de boventoon: het laat zien hoezeer we, dankzij film, de afgelopen eeuw gewend zijn geraakt aan het idee van een samenleving waarin ons artificiële evenbeeld een plek heeft veroverd.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden