De mens laat zich zijn helden niet afnemen

De samenleving die de religie afschaft, richt onverwijld tempels in voor haar nieuwe helden. Zo kreeg de jeugd van de Sovjet-Unie in 1932 haar eigen held: Pavlik Morozov....

Sander van Walsum

De jonge Morozov was aangeraakt door de genade van het onderscheidingsvermogen. Hij was niet geperverteerd door de corruptie van het Tsarentijd, en was daardoor in staat een loepzuiver oordeel te vellen over de ideologische dwalingen van zijn vader. Die bedreef duistere handeltjes waarmee hij zich verrijkte ten koste van het strijdende volk. Door toedoen van zijn mededeelzame zoon kon hij echter worden opgepakt, en tot tien jaar dwangarbeid worden veroordeeld. Een vonnis dat eertijds synoniem was aan de doodstraf.

De grootouders van de brave jongen wisten diens gebaar echter niet op waarde te schatten, en lieten hem bruut ombrengen. Het gezag reageerde terstond: na een feestelijk showproces werden de grootouders en enkele tientallen handlangers ter dood veroordeeld.

De held Pavlik Morozov werd daarop tot martelaar van de Sovjet-Unie verheven. En die reputatie hield stand tot de jaren negentig - zij het dat het beeld van de nobele klikspaan voortdurend werd aangepast aan de wisselende eisen des tijds. Pas na de teloorgang van het systeem waarvan hij de vertegenwoordiger bij uitstek was, werd de sloop van zijn nagedachtenis ter hand genomen.

Deze operatie is echter maar ten dele geslaagd. Zolang de Sovjet-Unie een bron van nostalgie vormt, voorziet de eredienst voor zijn held in een behoefte. En een al te grondige retouchering van de geschiedenis vindt zelfs bij de huidige machthebbers geen genade.

De Werdegang van Pavlik Morozov vormt het thema van een Finse documentaire die de VPRO vanavond uitzendt. Getuige de nogal warrige constructie van het verhaal, valt Finland buiten de invloedssfeer van de BBC. Verschillende versies van de Morozov-mythe fladderen ordeloos om elkaar heen, feit en fictie zijn van nevengeschikt belang, en de verteller schuwt de rol van exegeet. Wie Morozov was en wát hij precies heeft gedaan, wordt niet helemaal duidelijk. De enige indruk die beklijft, is dat de mens zich zijn helden niet zomaar laat afnemen.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden