Beschouwing

De maximale vrijheid van minimalcomponist Terry Riley

Muziek schrijven die de spelers maximale vrijheid biedt en iedereen overdondert: V's Robert van Gijssel en twee navolgers uit de elektronische muziek over hun grote voorbeeld, minimalcomponist Terry Riley.

Terry Riley in 1977. Beeld Hollandse Hoogte
Terry Riley in 1977.Beeld Hollandse Hoogte

Een Malinese versie van Terry Rileys minimalistische meesterwerk In C? Nee, die was er nog niet. Dus verscheen begin dit jaar, net na de 50ste verjaardag van Rileys onberekenbare muziekstuk, In C Mali: een haast transcendente uitvoering door een Malinese percussieband en een handvol gitaristen, plus de initiatiefnemer van het project Damon Albarn van de Britse band Blur en de onvermijdelijke Brian Eno.

In C Mali kan worden bijgezet in een eindeloze eregalerij voor de Amerikaanse componist: honderden uitvoeringen van zijn sleutelwerk, in de meest bizarre verschijningsvormen. In C werd uitgevoerd door louter Chinese instrumenten van een bioscooporkest uit Shanghai, door laptops, door de Japanse 'kosmische noise'-band Acid Mothers Temple en punkband The Styrenes.

Precies zoals Terry Riley (Colfax, Californië, 1935) het gedroomd had toen hij In C schreef in 1964: een stuk met een aantal muzikale regels - iedere vertolker wordt geacht een of meer van de 53 door Riley geschreven muzikale reeksen te spelen - maar nog veel meer vrijheid. Zo spoort de componist spelers aan eens wat andere frasen ter hand te nemen, om het leuk te houden. Welk instrument? Zoek het zelf uit. En ook over het formaat van het 'orkest' had Riley opvattingen: het liefst een man of 35, maar meer of minder is ook prima.

Dat had hij niet moeten zeggen. In 2006 werd In C uitgevoerd door 124 musici in een ruim bemeten concertzaal te Los Angeles. En in 2009 speelde de Zwitserse 'minimalistische fluitist' Hans Balmer het stuk moederziel alleen.

Muziekgeschiedenis

Al vijftig jaar wordt In C op de schouders door de muziekgeschiedenis gedragen. En niet alleen dát meesterwerk, dat de route uitstippelde voor minimalisten als Steve Reich en Philip Glass: ook stukken als het betoverende A Rainbow in Curved Air uit 1967 en bijvoorbeeld Persian Surgery Dervishes uit 1971 worden nog altijd aangedragen als inspiratiebron, meer nog in de popmuziek dan in het veld van de klassieke muziek. Veelzeggend dat Riley de komende dagen aantreedt in het Amsterdamse Muziekgebouw aan 't IJ, bij het World Minimal Music Festival, met danceproducers als James Holden, Luke Abbott en Young Marco: allen navolgers van de meester.

Dit soort jongens uit de pop achtervolgt Riley al zijn muzikale leven lang. Pete Townshend van The Who was een verklaard Riley-adept en liet het nummer Won't Get Fooled Again van de klassieke Who-plaat Who's Next uit 1971 (tevens intronummer bij de televisieserie CSI: Miami) beginnen met een rechtstreeks van Terry Riley gekopieerd keyboardloopje. Uniek was wel de vondst van Townshend: hij koppelde de tranceopwekkende en lucide toetsen van het keyboard aan scheurende rockgitaren, zoals hij ook al deed in het openingsnummer van dezelfde plaat Baba O'Riley: een eerbetoon aan een of andere eeuwig zwijgende Indiase goeroe genaamd Meher Baba én Terry Riley.

Terry Riley. Beeld
Terry Riley.Beeld

En Pete Townshend kreeg een eigen aanhang in zijn Rileysekte. Robert Wyatt en Daevid Allen van de progressief-psychedelische rockband Soft Machine waren al lid, de Duitse Krautrockers van Tangerine Dream voegden zich later bij de club. Je hoeft ook geen muziekwetenschapper te zijn om de invloed van Riley te herkennen in de muziek van The Velvet Underground tot Sonic Youth, en natuurlijk in de magistrale ambient van Brian Eno.

Naar een verklaring voor die invloed van Riley zou je ook niet te lang moeten speuren. Zet liever de koptelefoon op en geef je over aan het stuk A Rainbow in Curved Air, desnoods via YouTube. Allereerst voel je de sensatie van de tijdloosheid van dit stuk: het had net zo goed vorige maand gecomponeerd en uitgevoerd kunnen zijn. Hoor je het voor het eerst, pas dan op: je kunt er zomaar steil van achterover slaan.

Gejaagd en rustgevend

In A Rainbow in Curved Air laat Riley orgels en synthesizers dartelen door een matrix van steeds herhaalde patronen. De muziek is zowel gejaagd als rustgevend of, zoals sommige muziekdenkers het zeggen: het laat stilstand ontstaan uit eindeloze beweging. Hoe dan ook hypnotiseert het stuk de luisteraar. In de wirwar van muzikale toverlijntjes ontstaan steeds nieuwe ritmes en fraseringen. Eigenlijk is het onmogelijk nooit iets nieuws in dit stuk te ontdekken. Het is minstens zo bevreemdend als toegankelijk, je kunt bij A Rainbow in Curved Air zowel heel diep muzikaal gaan peinzen als er onbekommerd van genieten met het verstand op nul. Allemaal muzikale krachten waar zichzelf respecterende popmuziek ook naar zou moeten zoeken.

Maar meer nog dan de primaire muzikale verleidingen in het werk van Riley inspireren de ideeën van de componist die eraan ten grondslag liggen. Als kind van de jaren zestig en opgegroeid in het hippiemekka van Californië, voelde Riley zich na zijn degelijke muzikale compositiestudie volkomen vrij. Hij zocht zijn muzikale heil in Afrikaanse ritmes, in Indiase ragamuziek én in de vrije Amerikaanse jazz van John Coltrane en Miles Davis. Daarnaast experimenteerde Riley met moderne muziektechnieken en pionierde hij met het gebruik van tapeloops en overdubs. In het maffe maar ook weer ontroerend mooie Poppy Nogood and the Phantom Band uit 1968 komt alles uit het liederlijke universum van Riley samen: dreunende synthesizers, niet-westerse wereldtrance en hemelbestormende sopraansaxen uit de jazz, bij elkaar gehouden door vernuftige elektronica, waardoor Riley ook hier weer aanvoelt als popmuziek.

Die volslagen van elk muzikaal genre losgezongen vrijheid stijgt nog altijd juichend op boven de muziek van Riley. En zijn werk kan om die reden niets anders zijn dan een leidraad in de popmuziek, waar juist hokjesgeest en rubriceringsdrang gelden als grootste artistieke bedreiging.

Terry Riley is eregast op het World Minimal Music Festival, van 8/4 t/m 12/4 in Muziekgebouw aan 't IJ, Amsterdam. Vanavond worden In C en A Rainbow in Curved Air uitgevoerd, plus de wereldpremière van Rileys nieuwe werk Children of Gaza. Zaterdag 11/4 spelen o.a. James Holden en Luke Abbott een eerbetoon en zondag speelt Riley zelf een soloconcert.

De muzikale volgelingen van Riley

Luke Abott, Londen

'Onophoudelijke verandering en tegelijk een bepaalde rust. Patronen, zen, een gevoel van eeuwigheid. Dat zijn mijn eerste gedachten bij de muziek van Terry Riley. Een vriend gaf mij tien jaar geleden de cd van A Rainbow in Curved Air en ik was direct verslaafd. Het is het soort muziek dat je blik op composities verandert.

'Daarnaast is-ie een geweldig rolmodel voor andere muzikanten/componisten. Iedereen kan iets leren van zijn diepe bevlogenheid. De manier waarop hij zich vrijheid verschaft om precies de muziek te maken die hij wil. 'Ik twijfelde geen moment toen ik voor dit project werd gevraagd. Ik vrees niet voor vergelijkingen die anderen misschien maken tussen Terry's muziek en die van mij. Ik grijp alle kansen om mij te ontwikkelen als muzikant.

Met mijn stuk in het Muziekgebouw maak ik voor het eerst één stuk dat in principe eindeloos zou kunnen duren, zonder dezelfde patronen exact te herhalen. Ik hou van muziek die gedijt buiten de gewone verwachtingen die mensen hebben bij muziek. Ik heb in feite vormloze muziek gemaakt: iets dat voortdurend verandert, iets dat je eindeloos opnieuw kan opvoeren zonder dat het ook maar één keer hetzelfde is.

null Beeld
Beeld

'Het is nieuwe muziek, geen cover of herinterpretatie, geïnspireerd door Terry's gevoel van vrijheid, zijn focus op het 'spel' in het spelen van muziek. Improvisatie nam altijd al een belangrijke rol in tijdens het maken en spelen van muziek, sinds een jaar of drie staat het voor mij zelfs centraal.

'Toen ik begon met het maken van muziek trad ik slechts op in kleine concertzaaltjes en af en toe een kunstgalerie. Dat werden nachtclubs, maar met dit project keer ik weer terug naar de mindset die nodig is als je muziek maakt voor locaties waar formeler naar muziek wordt geluisterd. Dat geeft een geweldig gevoel.

(Te zien: Muziekgebouw, zaterdag 11 april, Hello Terry Riley)

Gilbert Cohen (Gilb'R), 45, Parijs/Amsterdam

'Riley maakt trance. Niet het dwingende soort met beats en climaxen, maar muziek die vanuit de melodie een ritme, een groove creëert. Het is snappy - levendig, energiek. Voor mij is het pure dansmuziek. Nou ja, in mijn hoofd dan. Ik heb ruim twintig jaar een platenlabel in Parijs met house, techno en disco, Versatile Records. Zonder overdrijven is elke release op de een of andere manier is terug te voeren op de muziek van Riley. Hij is familie - en ik heb hem nog nooit ontmoet.

'De muziek die in clubs wordt gedraaid mag veel dichterbij het gedachtegoed van Riley staan. Niet dat er direct paniek ontstaat als er vijf minuten geen bas is te horen. Muziek daar is vaak zeer functioneel. Terwijl de mooiste momenten in de nacht ontstaan tijdens die twintig minuten met weinig beats, beetje spelen met frequenties. Wel actief, maar niet het eentonige oonts-oonts-oonts.

null Beeld
Beeld

'Samen met Nicolas Chaix, waarmee ik onder de naam Château Flight muziek maak, zijn we in opdracht van het Franse muziekgezelschap Cabaret Contemporain onze favoriete muziek van Terry Riley gaan verzamelen. Zij maakten er bladmuziek van en speelden alles in, wij gooiden vervolgens alles weer weg en sloegen aan het improviseren.

'Komend weekend hoop ik Riley te ontmoeten, in het Muziekgebouw. Kan ik hem eindelijk vragen of-ie ooit in een club heeft gedanst. Uiteraard neem ik onze plaat voor hem mee. Razend benieuwd wat hij vindt.'

(Te horen: Château Flight & Cabaret Contemporain - Terry Riley Cover EP, Versatile Records, 2014)

James Holden, 35, Londen

'Toen ik twee jaar geleden mijn album The Inheritors uitbracht, speelde ik voor het eerst in mijn leven nachtenlange dj-sets, acht uur ononderbroken. Eindelijk kwam ik toe aan platen die ik in kortere sets niet kon of durfde draaien. Op een gegeven moment speelde ik Shri Camel: Morning Corona van Terry Riley, prime time. Dat was een keerpunt, alsof ik het laatste level van mijn dj-carrière had uitgespeeld. Ik kon terug naar start om alle gouden muntjes te verzamelen, maar daar voelde ik weinig voor. Ik ging mijn album live spelen, mijn synthesizer en computer aangevuld met een drummer en saxofonist. Eén gevoel liet mij niet meer los: ik heb nog zó veel te doen en te leren.

'Terry is nogal ondergewaardeerd. Hij was ooit kwaad op Steve Reich omdat die zijn ideeën naar concertzalen bracht. Steve was upper middle class, maakte deel uit van het establishment, Terry was een hippie. Steve schreef zijn muziek uit op papier, Terry hoefde niets op te schrijven: hij schreef in zijn hoofd. Dagen, weken, maanden achtereen oefende hij tien uur per dag op variaties van dezelfde arpeggio's. Monnikenwerk. Terry doet waar ik computerprogramma's voor gebruik: herhalende patronen nooit hetzelfde laten klinken, in real time, met zijn vingers, zonder het te verklooien.

null Beeld
Beeld

'Als het Muziekgebouw mij had gevraagd In C te spelen had ik geweigerd. Ik ga geen composities naspelen, het wordt volledige live-improvisatie, samen met tablaspeler Camilo Tirado. Als ik het als mijn nieuwe soloalbum zou presenteren was het misschien een vorm van plagiaat geweest, maar dit concert is een geweldig excuus om eens iets anders te doen. Een cadeautje voor mijzelf. Eindelijk mag ik muziek maken die niet dwingend naar een hoogtepunt raast. Het is ideale muziek om vanuit de zaal je gedachten de vrije loop te laten gaan. Val in slaap, als je wilt. De muziek eist niets van je.

'Sinds twee weken werk ik dagelijks in de studio. Gisteren luisterde ik vijftien uur achter elkaar naar dezelfde arpeggio op mijn synthesizer in de geest van Terry's absolute toewijding. Mijn vriendin, bezorgd: Holden, are you going mad? Ze is een beetje bang dat ik, net als Terry, naar een boerderij wil verhuizen: beetje geiten melken en de hele dag orgel spelen. Ik wil niet zeggen dat je er gek van wordt, maar als je zo lang werkt aan de kleinste veranderingen in dezelfde melodie voel je je in elk geval niet... normaal.'

Matthijs Verschuure (Mattheis), 29, Rotterdam

'Eerlijk toegegeven: ik luister pas sinds een half jaar naar de muziek van Terry Riley. Ongelofelijk: zo veel gelijkenissen. De afgelopen jaren heb ik mij bewust nauwelijks in muziek van anderen verdiept. Ik was op zoek naar mijn eigen muzikale richting, had het gevoel dat andere invloeden mij belemmerden. Dat pakte goed uit: ten opzichte van een jaar geleden voel ik mij veel beter bij het maken van langere, rustigere en, tussen haakjes, saaiere stukken.

'Juist nu ik een richting heb gevonden is het fijn iemand te ontdekken die al vijftig jaar vergelijkbaar hypnotiserende muziek maakt. Muziek om echt naar te luisteren. Minutenlange herhaling en dan die ene subtiele verandering waardoor het stuk gaat vliegen. Zet je zo'n verandering na één minuut in, dan behaal je nooit dat resultaat. Ik vind het moeilijk aan werk van andere mensen te komen, zeker aan muziek als die van Terry. Tijdens het World Minimal Music Festival maak ik minimal music-edits van mijn eigen werk. Weinig tot geen beats, alle aandacht voor melodie, harmonie en herhaling.

null Beeld
Beeld

'Voor Terry is een rustige omgeving een must: hij woont op een ranch in de heuvels van Californië. Voor mij is zo'n omgeving geen voorwaarde, maar ik begrijp het volledig. Ik ben opgegroeid op het platteland van Goeree-Overflakkee. Die grote ruimte brengt mij altijd in een bepaalde state of mind. Een gevoel dat alles kan, alles mag. Ik wil nog altijd een keer met vrienden een plekje midden in de natuur zoeken, fiets mee om energie op te wekken, synthesizers in het gras en muziek maken. Hoog tijd om dat plan uit te voeren.'

Interviews door Berend Jan Bockting

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden