'De markt koloniseert de journalistiek'

Hoe ver is de journalistiek af komen te staan van zijn negentiende-eeuwse idealen van onafhankelijkheid en waarheidsvinding? Frank van Vree, die donderdag aantrad als hoogleraar persgeschiedenis aan de Erasmus Universiteit, gaf in zijn oratie op die vraag een weinig vrolijk stemmend antwoord....

DE 45-jarige Van Vree, auteur van een geschiedenis van de Volkskrant, verdeelt de twintigste eeuw in drie fasen. Van de eeuwwisseling tot de jaren zestig was er de 'kolonisering van de media door de politiek': kranten en omroepen stelden zich in dienst van een levensbeschouwing en voelden zich niet zozeer geroepen de waarheid te achterhalen als wel om propaganda te bedrijven. In de jaren zestig en zeventig volgde de 'bevrijding': de journalist was niet langer de loopjongen van zijn politieke stroming. Daardoor was hij beter in staat het oude ideaalbeeld van dienaar van de waarheid te benaderen. In de jaren tachtig en negentig heeft zich volgens Van Vree 'een nieuwe kolonisering' aangediend, dit keer door 'de markt': de journalistiek maakt zich niet dienstbaar aan de politiek, maar aan commerciële belangen. 'Wie de ontwikkelingen in het medialandschap vandaag de dag overziet, moet vaststellen dat de jaren zestig en zeventig een intermezzo vormden', luidt de provocerende stelling van Van Vree.

Als bewijs voor de 'heel geleidelijke' neo-kolonisatie door de markt wijst Van Vree met name op de vervagende grenzen tussen commercie en redactionele inhoud bij tijdschriften en televisieprogramma's. Wat te denken van charitatieve instellingen die programma's kopen bij omroepen? En hoe serieus is een tijdschrift nog, wanneer een Sicilië-reportage aan een Alitalia-advertentie blijkt te zijn gekoppeld? De oude negentiende-eeuwse idealen hebben daar afgedaan, stelt Van Vree vast. 'Stel je voor dat dagbladen dat op die manier in hun redactionele pagina's zouden vermengen. Dat is onvoorstelbaar, de redacties zouden gaan staken.'

Idealiseert u in uw oratie de jaren zeventig niet te veel? De linkse pers liep toen weg met Den Uyl, terwijl rechts achter Wiegel stond. Dat stond onafhankelijke berichtgeving toch danig in de weg. Is het daarom nu niet beter gesteld met de waarheidsvinding?

Van Vree: 'In de jaren zeventig was de pers inderdaad heel erg gepolitiseerd en had men de neiging op de stoel van de politicus te gaan zitten, maar in vergelijking met de jaren daarvoor was er wel een vrijheid ontstaan om te schrijven wat men wilde en om eigen blaadjes op te richten. De media konden zelfstandig tot hun oordeel komen. Hoe ze dat vervolgens deden, vind ik van minder groot belang. Als ik zeg dat het een periode van onafhankelijkheid was, zeg ik daarmee niet dat de kranten ideaal waren.

'De kranten van de jaren tachtig en negentig zijn beter dan die van toen, dat lijdt geen twijfel. Maar ik heb het hele spectrum van media bekeken en dan stel ik een tendens vast naar kolonisering door de markt. Je ziet dat er nu heel veel onder journalistiek wordt geschaard, met name in tijdschriften en op televisie, dat erg ver weg staat van de oude negentiende-eeuwse opdracht van journalistiek. Het valt eerder onder amusement, leuke dingen doen voor de mensen. Soms zie je dat er wel een ideologisch tintje aan wordt gegeven, zoals bij SBS dat zegt programma's te maken waarin eindelijk de gewone man aan het woord kan komen. Maar dat is betrekkelijk: uiteindelijk maken commerciële omroepen geen programma's voor mensen, maar verkopen ze consumenten aan adverteerders.'

Dat kan wel tot heel behoorlijke resultaten leiden, denk aan 60 Minutes van CBS.

'Ja, of aan het RTL Nieuws. Dat is ook gewoon goed. Maar dat zijn wel eilanden in een zee van commercie.'

De vraag is of dat erg is, wanneer je nog altijd goede kranten en opiniebladen hebt.

'In Nederland verkeren we in de gelukkige situatie dat er nog goede kranten zijn, maar kijk je naar de positie van de dagbladen in Groot-Brittannië en de Verenigde Staten dan zie je dat die in de afgelopen decennia stelselmatig is verslechterd. De rol van de kritische, onafhankelijke journalist wordt daar steeds marginaler. In Groot-Brittannië stelt The Times niets meer voor. In een land van tachtig miljoen mensen heb je nog maar twee kranten, The Guardian en The Independent, die de moeite waard zijn - en die houden maar met moeite het hoofd boven water. Ook in Frankrijk heb je tegenwoordig nog maar een paar kranten over. De Nederlandse dagbladpers verkeert, evenals de Duitse en de Zwitserse pers, internationaal gezien in een uitzonderingspositie.'

Dat roept de vraag op of bij ons die Britse ontwikkeling nog moet komen.

'Het antwoord daarop is erg speculatief. Zeker door de opkomst van Internet valt er moeilijk iets over de toekomst te zeggen. Wel duidelijk is dat in Nederland de verzuiling een stabiliserende invloed op de krantenmarkt heeft gehad. Daardoor hebben we een heel hoog percentage abonnementenverkoop en bijna geen losse verkoop. De trouw aan een krant is nog altijd groot. Dat hebben de Nederlandse kranten voor op die in Groot-Brittannië.'

Valt aan dat negentiende-eeuwse ideaalbeeld van de journalistiek nog onverkort vast te houden?

'Ik ben daar heel dubbel over. Gevoelsmatig zeg je natuurlijk: ja. En als je ziet hoe de Amerikaanse media puur op de persoon Clinton spelen en het niet hebben over zijn beleid, dan kun je dat veroordelen. Maar tegelijkertijd spelen emoties, de beoordeling van een persoon, nu eenmaal een rol in de politiek en kunnen mensen op iemand stemmen niet omdat hij zulke goede ideeën heeft, maar omdat ze hem vertrouwen. Je kunt niet ontkennen dat emotionele kennis ook kennis is. Terwijl het oude journalistieke ideaal dichtbij een wereld ligt waarin alleen zakelijke argumenten tellen en emoties van ondergeschikt belang zijn. De maatschappelijke ontwikkeling is nu juist dat aan het persooonlijke, het emotionele, een grotere waarde wordt toegekend. Wat dat voor het traditionele beeld van de journalistiek gaat betekenen, daar ben ik nog niet over uit.'

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden