‘De Man van Tollund is verbijsterd over ons’

Seamus Heaney las tijdens Poetry voor uit zijn nieuwste bundel, District and Circle. Ook herdacht hij zijn vriend Joseph Brodsky....

‘Mijn geheugen werkt als een struikeldraad. Ik struikel over een herinnering en dat geeft een lichamelijke sensatie, als een geluid of een aanraking. Daarom is het belangrijk om snel te zijn, want de oorsprong van een gedicht is altijd plotseling, net als de oorsprong van alle leven. Een goed gedicht begint met een vitale eerste energie, met een woord dat voltage heeft.’

De titel van Heaneys laatste, nog niet vertaalde bundel, District and Circle, verwijst naar het Londense metronet. Een deel van de gedichten schreef hij ten tijde van de bomaanslagen van juli 2005: ‘Aan de ene kant verwoord ik in deze sonnetten mijn persoonlijke gedachten over de vreemdheid van het reizen per metro, maar het zou ook, en dat zou ik eigenlijk niet moeten zeggen, de stem kunnen zijn van iemand die een bom gaat leggen, of juist van een reiziger die niet weet dat er straks een bom gaat exploderen. De gedichten hebben dus een vreemde niet-zeker-weten kwaliteit, wat ik zelf in een gedicht erg mooi vind. De elementen zijn concreet, maar tegelijk vertoont het een glimp van het mysterieuze.’

De directe aanleiding voor Heaneys bezoek aan Poetry International was een speciaal programma ter gelegenheid van het tiende sterfjaar van de Russische dichter Joseph Brodsky, tevens Nobelprijswinnaar. Heaney: ‘Ik ontmoette Brodsky in 1972 in Londen, toen hij net de Sovjet-Unie had verlaten. Hij was heel beroemd door zijn dissidentenstatus, maar Belfast was in die dagen ook wereldberoemd. Hierdoor bevonden we ons allebei op een punt waarop poëzie en politiek elkaar kruisten. Hij straalde een enorme kracht uit als was hij een soort poëzie-samoerai. Sommige dichters zijn wijze, oude mannen, Brodsky was een ster. Hij had een sterk verlangen om anderen de wet voor te schrijven.’

In Heaneys vijf jaar oude bundel Electric Light, onlangs bij Meulenhoff in vertaling verschenen, komt een aan Brodsky opgedragen gedicht voor. Het heet ‘Audenesque’, wat weer verwijst naar W.H. Auden, de Engelse dichter die Heaney en Brodsky met elkaar in contact bracht. Het boek is vol literaire verwijzingen, maar naast alle grote namen komen er ook veel onbekende namen in voor van jeugdvrienden en familieleden, zoals in het ontroerende titelgedicht, waarin Heaney beschrijft hoe hij bij zijn grootmoeder voor het eerst elektrisch licht zag.

Opvallend aan Heaneys nieuwste bundel, District and Circle, is de terugkeer van de ‘Man van Tollund’, het beroemde veenlijk dat begin jaren vijftig in Denemarken werd opgegraven en wiens dood waarschijnlijk onderdeel uitmaakte van een vruchtbaarheidscultus. Heaney schreef er zijn bekendste gedichten over: ‘Die eerste gedichten stammen uit begin jaren zeventig en toen verbond ik het lot van de Man van Tollund met dat van de slachtoffers van de moorddadige situatie in Noord-Ierland zoals die toen nog bestond.’

Nu zijn er weer zes sonnetten over de Man van Tollund, maar deze keer gaat het Heaney om een andere angst: ‘Het is niet meer de politieke situatie, maar eerder de globalisatie, het broeikaseffect, de dood van de natuur. Ik laat de Man van Tollund nu als een ‘groene’ man uit zijn museumvitrine komen. Hij aanschouwt onze postmoderne technologische wereld, de vervuilde atmosfeer, de smeltende ijskappen, en hij is verbijsterd.’

De Man van Tollund gaf Heaney opnieuw de mogelijkheid om over zijn favoriete landschap te schrijven, dat van zijn voorouders, een geslacht van turfstekers: ‘Als ik de Man van Tollund zou ontmoeten, zou ik me zonder twijfel bij hem thuis voelen. Zijn gelaatstrekken, de kleine snor, het holle gezicht, hij doet mij heel erg aan mijn achteroom Huey denken. Er is een geduld in dat mummiegezicht, een tijdloze kwaliteit van verdraagzaamheid zoals je eigenlijk alleen bij boeren ziet.’

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden