PROFIEL

De man die de samenleving voorzag van kleur

Ooit begonnen in een ondersteunende rol, kreeg vormgever Jaap Drupsteen al snel een beeldbepalende rol. Deze zomer is op tal van plekken te zien hoe hij de samenleving kleur gaf. En gééft.

Het Grote Gebeuren (1975)Beeld Jaap Drupsteen

Niet alleen God verdween uit Nederland, ook het vormexperiment op televisie lijkt ergens in het vierde kwart van de 20ste eeuw volkomen opgelost. Als iets beklijft van het overzicht van het tv-oeuvre van ontwerper, kunstenaar, regisseur en vj Jaap Drupsteen is het de vaststelling: Wat is de tv saai geworden in vergelijking met de woeste experimenten uit de jaren zeventig.

Jaap Drupsteen (Hasselt, 1942) zit vijftig jaar in het vak. In welk vak precies laat zich nog lastig benoemen, maar hij is zeker de man die 'in de jaren zeventig en tachtig het tv-landschap bepaalde', zegt grafisch ontwerper Max Kisman (zelf van 1953). Drupsteen was de man die de Vrijzinnig Protestantse Radio Omroep in 1971 een nieuw moddervet logo gaf en een grafische identiteit die nog altijd naijlt. Die met zijn videomontages, zijn speelse leaders en surrealistische avondvullende registraties als Het Grote Gebeuren (1975) en The Flood (1985) het tijdsbeeld inkleurde. 'Hij was de man die dingen deed die ik ook wilde doen', zegt kunstenaar en experimenteel filmer Joost Rekveld (1970).

Over wat hij precies doet, heeft Drupsteen gezegd: 'Ik bedenk plaatjes en de beweging daar binnen. Ik ben een plaatjesmaker.' Dat is nogal een bescheiden weergave van zijn talent. Toen Drupsteen - opgeleid als grafisch vormgever - in 1966 begon bij de NTS (nu NOS), bestond vormgeving op televisie nog vooral uit het maken van titelkaarten. Hadimassa (VARA, 1968) was het eerste programma dat als totaalconcept werd vormgegeven. Auteur: Drupsteen. Van de weeromstuit werd hij een uitvinder, pionier, een ontwerper die techniek naar zijn hand zette om inhoud te kunnen maken.

Lees hier de recensie van The Rythm Painter, het nieuwste werk van Jaap Drupsteen (73), getoond in Rijksmuseum Twenthe.

Experimenteerdrift

'Toen ik in 1976 van de kunstacademie kwam, was wat de VPRO deed toonaangevend', zegt Kisman, die in de jaren negentig bij de VPRO in Drupsteens voetsporen trad. Tv-vernieuwers als Hans Keller, Roelof Kiers en Wim T. Schippers vormden een gedroomde combinatie met de expressiviteit van Drupsteen. Hoewel de jury van de Nipkowschijf dat iets zuiniger formuleerde, toen ze een prijs toekende aan Het Grote Gebeuren: 'Al jaren slaagt Drupsteen erin de lange, saaie en elitaire VPRO-avonden ten minste nog enige fleur te geven.'

De surreële videomontages, de leaders van Het Gat van Nederland, Machiavelli, de BV Haast Show. Wie Drupsteens werk terugkijkt in Museum Hilversum kan - door de houtje-touwtje-techniek heen - zich nog steeds verbazen over de zorgeloze experimenteerdrift in dit tijdperk. 'Vormgevers als Drupsteen braken met het strenge en humorloze modernisme', zegt Kisman. Het was surrealisme en hyperrealisme, met een vleugje popart. 'Bijna truttig soms hoe die leaders en logo's waren opgetuigd met golfjes, zonnestralen en ander decoraties.'

Drupsteens beeldtaal lijkt verwant aan die van het Britse tv-collectief Monty Python, hoewel zij hun vormgeving baseerden op animatie. Terwijl Drupsteen eigenlijk altijd echt filmbeeld als basis gebruikte en daarvan verschillende lagen over elkaar plakte. 'Hij schilderde met video', zegt Kisman daarover.

De Zomer van Drupsteen

Hilversum is de plaats waar kunstenaar, vormgever en televisiepionier Jaap Drupsteen (1943, Hasselt) vooral bekend werd, maar hij werd geboren en opgeleid (aan de AKI) in Enschede. Enschede staat de hele zomer in het teken van de nog steeds actieve alleskunner, die tot voor kort nog op dancefeesten optrad.

Een overzicht van wat er deze zomer te zien is:

9/4 - 2/10 The Rythm Painter - nieuwe installatie in Rijksmuseum Twente, Enschede

9/4 - 2/6 Jaap Drupsteen Designer Explorer - overzicht van 1965-2015 van Drupsteens ontwerpen, in Museum Hilversum

1/5 - 2/10 Weefgetouw als ritmebox - geluid en lichtcompositie in Twentse Welle, Enschede

15/5 - 2/10 Jaap Drupsteens guldens in vogelvLucht, Natyra Docet Wonderryck, Denekamp

26/5 College Tour op tv, Twan Huys spreekt met Jaap Drupsteen

14/7 - 4/9 Multi Solo, Jaap Drupsteen is curator van jonge AV-kunstenaars, TETEM, Enschede

De BV Haast Show (1977).Beeld Jaap Drupsteen

Abstractere beeldsequenties

Voor de VPRO maakte Drupsteen in 1971 een voluptueus 3D-logo, met dikke swashes die anno 2016 nog resoneren als vleugeltjes in de V en R van het huidige beeldmerk. Het was bijna een pastiche van een Hollywoodlogo. 'Ironie paste me als een handschoen en die toon verscheen vanzelf in mijn werk', zei de ontwerper er zelf over. 'Dat logo had een grappig effect, een soort van jezelf op de schouders kloppen dat niemand serieus nam.'

Drupsteen kroop steeds meer in de rol van regisseur. Het Grote Gebeuren, de verbeelding van Belcampo's gelijknamige roman, werd op Oudejaarsavond 1975 door miljoenen bekeken. Later, toen hij freelancer was geworden, volgde muziekproducties als The Flood van Stravinsky en een opera Barca di Venezia per Padova. In dat werk kwam Drupsteens liefde voor de synthese tussen beeld en muziek tot volle wasdom.

'Ik herkende in Drupsteens werk het verlangen via de muziek nieuwe vormen van beeld te verkennen', zegt filmmaker Joost Rekveld. Concertregistraties zijn doorgaans een voorspelbare afwisseling van in- en uitzooms. Maar Drupsteen maakt er steeds abstractere beeldsequenties van, die telkens minder verhalend en steeds sensueler worden. 'Hij gebruikt ritmische pulsen uit de muziek om de ontwikkeling van zijn beelden aan te sturen. Ritme en beeld lopen synchroon.'

Daar zit een technische kant aan, maar het is ook een stijlopvatting om juist de lichamelijke kant van muziek visueel te maken. Gelet op de consequentie waarmee Drupsteen het ritme het beeld laat sturen, vindt Rekveld het niet gek dat hij op respectabele leeftijd naar dance ging lonken. Vader Jaap en zoon Floris Drupsteen treden sinds 2008 samen op als een vj-dj-combinatie.

Jaap Drupsteens ontwerpen voor het logo van omroep VPRO tussen 1970 en 1979.Beeld Io Cooman
Jaap Drupsteens ontwerpen voor het logo van omroep VPRO tussen 1970 en 1979.Beeld Jaap Drupsteen
Jaap Drupsteens ontwerpen voor het logo van omroep VPRO tussen 1970 en 1979.Beeld Jaap Drupsteen
Jaap Drupsteens ontwerpen voor het logo van omroep VPRO tussen 1970 en 1979.Beeld Jaap Drupsteen
The Flood (1985)Beeld Jaap Drupsteen

Gretigheid

De oprechte nieuwsgierigheid naar nieuwe technieken was ook wat Michiel Riedijk van Neutelings Riedijk Architects herkende in Drupsteen. De twee werkten samen aan de kleurrijke gevel van het instituut Beeld & Geluid in Hilversum (2006). 'Van het begin af aan wilden we de inhoud van het museum - dat beeldarchief - aan de buitenkant zichtbaar maken. We hadden alleen geen idee hoe.'

Om te voorkomen dat het gebouw een 'hoog koektrommelgehalte' zou krijgen, nam Riedijk Drupsteen in de arm. Die selecteerde eerst duizenden archiefbeelden en abstraheerde die tot kleurige panelen. Daarna volgde een complex technisch proces: 'De techniek om een voorstelling te printen op glas bestond nog niet', zegt Michiel Riedijk.

Riedijk zag de gretigheid bij Drupsteen om de technische grenzen op te zoeken. 'Hij is heel belangrijk geweest voor het resultaat.' Als de architect nu naar het ontwerp kijkt - dat tal van prijzen heeft gewonnen - is hij vooral tevreden over de gelaagdheid. 'Al die verschillende losse beelden vormen samen een nieuw beeld. Daarin zie ik een analogie met dat enorme beeldenaanbod op de nieuwe media, dat op zijn beurt ook nieuw beeld oplevert.' Ook ambachtelijk is het heel precies. 'En binnen werken de panelen als een prachtige kleurenwaterval.'

Instituut Beeld en Geluid in Hilversum.Beeld Jaap Drupsteen

Geld

Misschien nog wel prestigieuzer was de opdracht eind jaren tachtig aan Drupsteen om Nederlands papiergeld te ontwerpen. Het geblokte rode briefje van 25, het honderdje met de steenuil en het allerlaatste Hollandse geld: een blauw tientje (1995). Daarop loert in het watermerk een ijsvogel op zijn prooi - een stekelbaars. Slechts weinigen weten dat hiervoor een speciaal ijsvogelgedicht is gemaakt, gedrukt in een minuscuul lettertje: Dolk op wieken in een jasje van kobalt / buik oranje (...) maar de oogwenk ziet / even maar een blauwe vlam.

Poëzie op zoiets aards als geld. Dat lijkt ook wel typerend voor de generatie van Drupsteen die zo het tv-idioom bepaalde in de jaren zeventig. 'Die generatie zocht met nieuwe beelden naar een nieuwe werkelijkheid', zegt Kisman. 'Als reactie op het gesomber over de Koude Oorlog. Ze zochten iets dat optimistischer was, meer humor had en iets utopisch. Alles kon.'

Beeld Jaap Drupsteen

De citaten van Drupsteen komen uit Het Parool, 3 december 1975, interview Ben Dull, Hugues Boekraad, Jaap Drupsteen 16 years later, 1997. Het gedicht op het briefje van 10 gulden is van Arie van den Berg.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden