interviews

De magie van Alex van Warmerdam: ‘Je wordt in elke film geregisseerd, maar niet zo streng als Alex dat doet’

Olga Zuiderhoek en Alex van Warmerdam in Abel. Beeld
Olga Zuiderhoek en Alex van Warmerdam in Abel.

Alex van Warmerdams filmdebuut Abel ging 35 jaar geleden in première. Het was een volstrekt vernieuwende film in de Nederlandse cinema. De Volkskrant spreekt betrokkenen van destijds, van actrice Annet Malherbe tot zijn broers Vincent en Marc. Hoe was het om met de eigengereide regisseur te werken?

Abel is misschien wel de beste Nederlandse film ooit gemaakt. In elk geval die van de jaren tachtig, zo oordeelde de Kring van Nederlandse Filmjournalisten in 1990. Beste film van 1986, volgens lezers van de Volkskrant. Twee Gouden Kalveren: een voor beste film en een voor beste regie. Liefst 300 duizend bioscoopbezoekers zagen het verhaal van de 31-jarige Abel, die tot frustratie van zijn vader Victor (Henri Garcin) en tot heimelijke genoegdoening van zijn moeder Duif (Olga Zuiderhoek) nog steeds thuis woont. Sterker nog, hij is in tien jaar niet meer de deur uit geweest, en houdt zich voornamelijk bezig met het proberen doormidden te knippen van vliegen. Uiteindelijk verlaat Abel het ouderlijk huis. Niet omdat hij aan de haal gaat met Christine (Loes Luca), aan wie zijn vader hem probeert te koppelen, maar omdat hij verliefd wordt op Zus (Annet Malherbe), de peepshowdanseres die tevens de minnares van zijn vader is.

35 jaar geleden was Abel een totale noviteit binnen het Nederlandse filmlandschap. ‘Waaraan het de Nederlandse film vooral ontbreekt’, zo begon de recensie in de Volkskrant destijds, ‘is oorspronkelijkheid en persoonlijkheid.’ Abel had dat wel. ‘Een buitengewoon debuut’, was de conclusie. ‘Een raadselachtige, vervreemdende, absurdistische, kunstmatige film, die tegelijk zo concreet is als een klontje.’ Absurdistisch en toneelmatig. Oorspronkelijk en persoonlijk. Zo persoonlijk, dat het genre dat met deze film werd geboren een eenpersoonsgenre bleek te zijn. Alex van Warmerdam (69), die de film schreef, regisseerde en de hoofdrol speelde, verbreedde het palet van de Nederlandse film met kleuren die alleen hij kon hanteren, zo bleek in de decennia en films die volgden. Kleine Teun, De noorderlingen, De jurk. Alleen Alex van Warmerdam kan Alex van Warmerdam-films maken. Maar of hij het zou willen of niet, hij kan het niet alleen. Hoe kijken betrokkenen nu, 35 jaar nadat Abel in de bioscoop verscheen, terug op de film en op hun samenwerking met Van Warmerdam? Van Warmerdam zelf werd uiteraard ook benaderd, maar in dit geval liet hij liever anderen aan het woord.

Olga Zuiderhoek en Alex van Warmerdam. Beeld
Olga Zuiderhoek en Alex van Warmerdam.

Olga Zuiderhoek (Duif, moeder van Abel)

‘Ik moest auditie doen, ook al kenden Alex en ik elkaar goed en hadden we eerder samengewerkt. Dat is al typisch Alex. Hij kent je, maar wil je dan toch in die rol zien en kijken hoe de chemie op het doek is. Alex weet wat hij zoekt en hij zoekt tot onder de stoeptegels tot hij het heeft gevonden. Al het geld, zo werd mij uitgelegd, was naar het decor gegaan. Dat was dan ook adembenemend. Mensen zeiden vaak: wat een mooi plaatje. Maar dat is absoluut niet wat Alex wenste te horen. ‘Een plaatje? Dat is het huis van mijn ouders achter de schouwburg!’ Alles bij Alex heeft een bedoeling. Zo bevat elke illustratie die je in Abel ziet een vis. En alle auto’s die je ziet zijn rode Lada’s. Dat valt je niet op, maar het werkt toch onbewust door en Alex weet dat.

‘Op een gegeven moment komt Christine (Loes Luca) langs bij Abel. Het idee is dat zij door Victor aan Abel wordt gekoppeld. Ze krijgt dan haring aangeboden, maar slaat die af. Ik moest toen zeggen: houd je niet van haring? Maar dat moest op een bepaalde toon. Alex vindt altijd dat acteurs zelf de psychologie achter hun personage moeten invullen. Dus ik dacht, bij het uitspreken van die zin, dat die moeder haar zoon niet kwijt wilde, aan welke meid dan ook. Dus ik speel ‘houd je niet van haring’ een beetje van ‘nou, dat komt me wel goed uit, want ik ga ook bewijzen dat je niet van mijn zoon gaat houden’.

Olga Zuiderhoek en Alex van Warmerdam. Beeld
Olga Zuiderhoek en Alex van Warmerdam.

‘Maar Alex zei: ‘Nee, ik hoor ‘houd je niet van haring’’, waarbij in de laatste helft van die zin zijn stem enorm omlaag ging. En met ‘ik hoor’ bedoelde hij niet dat hij mij dat hoorde zeggen. Nee, dat hoorde hij in zijn kop tijdens het schrijven. Ik kreeg die zin er maar niet goed uit. Op een gegeven moment zei hij dat we maar een half uurtje pauze moesten nemen. Ik heb toen die zin nog hardop staan oefenen. Uiteindelijk stopten we er maar mee. Ik weet niet of hij echt tevreden was, maar het heeft in elk geval niet de film verpest.

‘Van al mijn films ben ik het meest trots op Abel, omdat ik daar echt geregisseerd ben. Ja, je wordt in elke film geregisseerd, maar niet zo streng als Alex dat doet. Heel veel mensen willen een bepaalde charme uit een acteur halen, maar daar is het Alex helemaal niet om te doen. Hij weet gewoon precies wat hij wil en zegt dat. Daar gedij ik het best bij. Niet al die tierelantijn. Duidelijkheid. Dat is zo leuk aan die eigenwijze Alex. Hij is echt een Nederlandse kunstenaar. We hebben in Nederland Reve, maar we hebben ook Alex van Warmerdam.’

Vincent van Warmerdam (muziek)

‘Alex had eerst een zwart-witexperiment gedraaid met een andere acteur voor de rol van Abel. Dat leek helemaal nergens op. Toen zei producent Laurens Geels: ‘Je moet echt een speelfilm maken.’ Dus er vol voor gaan. Ik had het best kunnen begrijpen als Alex in dat vroege, onzekere stadium van zijn carrière een professionele filmcomponist had ingehuurd, maar dat was niet aan de orde. Toen ik op een dag naar ons kantoor kwam stond hij buiten een busje schoon te maken. Hij hield even op met spuiten. ‘O ja, maak jij de muziek voor Abel?’ ‘Is goed’, zei ik. ‘Nou, oké.’ Daar zijn verder weinig woorden aan vuilgemaakt. Hij vertrouwde op mijn intuïtie. Ik heb maandenlang zitten knutselen op een keyboard. Niemand wist wat het ging worden. Pas toen alles met muzikanten was opgenomen, werd alles duidelijk.

‘Het wonderlijke van Abel is dat ik heel veel muziek heb gemaakt met een vaag idee van een scène in mijn achterhoofd, maar die niet letterlijk kon timen omdat de montage nog niet af was. Uiteindelijk kwamen muziek en beeld samen en dat ging vrijwel probleemloos. Binnen twee dagen stond die muziek er helemaal onder. Het voelde als een wonder, of misschien waren we niet kritisch. Als ik nu terugkijk, valt mij op dat er een jeugdige overmoed in de muziek zit, maar ook in het gebruik ervan. Er zit best veel muziek in de film en die komt soms emotioneel helemaal niet overeen met de scène. Het leidt misschien zelfs wel af. Met de knowhow en de ervaring van nu ben je geneigd muziek en montage meer in elkaar over te laten lopen en muziek ondergeschikt te maken aan het verhaal. Dat was bij Abel niet aan de orde. Er zit een brutaliteit in, een vrijheid die ik heel prettig vind. Aan alles – in beeld, in scènes, in muziek – voel je het plezier van de makers. Het is onbevreesd.’

Alex van Warmerdam in Abel. Beeld
Alex van Warmerdam in Abel.

Annet Malherbe (Zus, peepshowdanseres en minnares van Victor)

‘Iedereen denkt altijd dat ik op de set aan de regisseur ben blijven hangen, maar Alex en ik waren tijdens de opnamen van Abel al vijf jaar bij elkaar en hadden al een kind samen. Ik was niet de eerste keus van de producenten. Het was de tijd van Monique van de Ven en Renée Soutendijk: oer-Hollandse, blonde meiden. Ik kreeg de rol van Zus toch en probeerde van alles uit: lang haar, krullen, opgestoken, omhoog met krullen boven op het hoofd. En toen dacht ik: ik knip het gewoon af. Korte kop. Dan zijn we helemaal weg bij dat heersende ideaal.

‘Duidelijkheid en helderheid staan bij Alex hoog in het vaandel. Het storyboard dat hij voor Abel had gemaakt was 30 centimeter dik en stond op een sokkel op de set. Iedereen kon kijken hoe een bepaalde scène eruit moest zien. Ook in zijn instructies naar acteurs is hij minutieus. Bij mij gaat hij dan nog wel een stapje verder. Hij is niet tactisch en didactisch, maar zegt gewoon: het is volslagen kut wat je staat te doen. Bij ons kan dat naast elkaar bestaan, dat werkt niet door in onze relatie. Dat is al vanaf het begin zo geweest. Als hij mij regisseert, ben ik de actrice. We kunnen goed samenwerken, maar ook goed vechten.

‘Met name de scènes in de peepshow vond ik leuk om te doen, maar ook heel spannend. Ik was net bevallen en had nog zo’n hangbuik, maar het is heel mooi in beeld gebracht. Er is een shot waarin ik op mijn knieën op die draaiende plaat zit en dan zo met mijn kont op die hoge hakken zak. Dat is mijn eigen kont en daar was ik best wel trots op. Uiteindelijk heb je het beeld dat ik tegen het eind van de film die pruik af trek en je dan dat platte koppie van me ziet. Dat vond ik ook heel mooi.

‘Ik kan niet zo goed naar mezelf kijken, maar deze film is nu zo ver weg, zo lang geleden. Ik was een kind, ik vind mezelf ook superknap daar. Iedereen is schattig en ontroerend. Vroeger vond ik het einde een beetje klunzig, als Duif Victor probeert neer te steken en dat er dan rode vulling uit die bank komt. Alex had die vulling helemaal rood laten kleuren, maar alsnog zie je allemaal van die witte schuimvlokken. Destijds vond ik dat heel stom en onhandig gemonteerd. Nu denk ik: dat is gewoon die film, dat hoort erbij.’

Dick Maas (producent)

‘Wat Abel voor de Nederlandse film heeft betekend? Ik denk dat er eindelijk een film kwam die heel anders was, een andere richting inzette. Al is Alex de enige die die richting heeft voortgezet. Hij maakte het palet breder, wat ik later ook met Flodder of De lift gedaan heb. Maar dit was artistieker dan de films die ik maakte. Tot die tijd had je voornamelijk boeken die verfilmd werden, niet echt door mensen met een eigen stijl. Ja, Verhoeven had een lekkere stijl, maar die had niet zo’n duidelijk stempel als Van Warmerdam. Alex houdt zich vast aan Alex van Warmerdam. Hij is dat genre. Dat is uniek in de Nederlandse filmgeschiedenis en daar mogen we best trots op zijn.’

Marc van Warmerdam als de visboer. Beeld
Marc van Warmerdam als de visboer.

Marc van Warmerdam (decorbouwer, opnameleider, visboer, vlieg)

‘Ja, ik speelde ook de vlieg aan het eind van de film, wanneer het Abel eindelijk lukt er een doormidden te knippen. Die vlieg hangt aan een nylon draadje en een hengel. Ik had die hengel vast en Alex knipte met die schaar. We hebben toen ontzettend de slappe lach gekregen. Alex ging regieaanwijzingen geven, hoe die vlieg moest vliegen, waarop ik de vlieg aansprak en zei hoe die moest vliegen. Mijn favoriete scène is denk ik de dansscène met Loes. Het is eigenlijk slapstick, maar tegelijkertijd ongelooflijk tragisch en zielig. Mooier kun je het niet hebben, als tragiek en humor hand in hand gaan.

‘Na Abel en De noorderlingen, die door First Floor Productions waren geproduceerd, vroeg Alex me of ik niet zijn films helemaal wilde gaan produceren, zo zouden we het onder ons houden. Alex zei toen tegen Laurens Geels dat hij ons moest zien als twee kwajongens die een boomhut willen bouwen en dat het dan niet leuk is als vader de hele tijd op maat gezaagde planken aangeeft. Dat verwoordt op een sympathieke manier waar het om gaat: dat je alles zelf in de hand hebt, dus ook financiële beslissingen.

‘De belangrijkste les die ik leerde van Abel is dat je altijd genoeg geld moet hebben voordat je begint met draaien. Dat was ook een van de redenen voor Alex om zelf zijn films te gaan produceren. Het is zo vervelend om als maker tijdens het draaien verrast te worden door dingen die opeens niet meer kunnen en dan te moeten ingrijpen zonder dat je tijd hebt er goed over na te denken. Bij elke film moet op een gegeven moment worden bezuinigd, maar dat bezuinigen moet je doen voordat je gaat draaien.’

Loes Luca in Abel. Beeld
Loes Luca in Abel.

Loes Luca (Christine, het meisje dat geen haring lust)

‘Het eerste citaat van Christine dat bij me opkomt: ‘Tomaat mag ik niet hebben, dat is familie van de nachtschade.’ Alex had meerdere mensen gecast voor mijn rol. Niet dat ik nu de beste was, maar ik kon me wel het best door de kamer laten slingeren tijdens het dansen. In die scène dans ik met Abel. Olga zegt dan: ‘Wel Abel volgen, meisje.’ En dan pakt Abel mij vast en slingert hij me door de kamer. Tijdens de audities liet ik dat dus het best gebeuren.

‘Ik doe eigenlijk nooit auditie voor films, maar in het geval van Alex snapte ik het wel. Ook al speel je de derde boom van links, hij wil toch altijd de combinatie van jou met die andere bomen zien. Ik had maar drie draaidagen, maar heb die als zo leuk ervaren. Van Alex mocht je mee terugkijken op de set, dat vond ik heel fijn. Hij neemt een take op en dan ren je met zijn allen naar de monitor. Tenminste, degenen die dat wilden, want je moet er maar tegen kunnen, naar jezelf kijken. En dan niet denken: mijn ene wimper zit niet goed, maar echt naar het geheel kijken. Ik heb nog nooit zo hard om een script gelachen als om dat van Abel. Het was gewoon heel geestig. Een vader die zijn zoon bedreigt met een geweer en dan zegt: naar bed. Ik vond het ook geweldig dat Alex zo’n pietje precies was. Hij wilde het beste van het beste. Het was heel leuk om met zo’n perfectionist te werken.’

Marc Felperlaan (camera)

‘Alex houdt er van om dingen voor zich te zien. Bij het maken van het storyboard zaten we tegenover elkaar. Als we een scène bespraken, tekende hij die uit, inclusief de lichtval. Dat is het leuke van met hem werken. Dick Maas bijvoorbeeld maakt gewoon een schets van een shot, maar bij Alex zijn het kunstwerkjes.

‘Een scène die me nog bijstaat is die met de regensuggestie. Het lijkt alsof je de reflectie van regen ziet, maar technisch kwam het neer op een bak met water, met spiegels schots en scheef erin en daar een spot op gericht. Dat reflecteert dan op een gezicht of op een muur en ziet er heel betoverend uit. Dit is een van de meest fantastische films die op mijn pad zijn gekomen.’

Wilt u de film deze week gratis bekijken? Vul dan onderstaand formulier in, dan krijgt u via e-mail een inlogcode om de film deze week te kijken.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden