Oog voor detailInbakeren

De machtige hertog Maximiliaan was ooit een knielend rupsje

Beeld Collectie Museum Pinacoteca di Brera, Milaan

Je ziet het pas goed van dichtbij. Wieteke van Zeil over opmerkelijke en veelbetekenende bijzaken in de beeldende kunst. Deze week: inbakeren.

Maximiliaan Sforza was korte tijd hertog van Milaan, van 1512 tot 1515, tot de Fransen het overnamen, hem gevangen zetten en hij zich liet ‘uitkopen’ als hertog en verder leefde als een God in Frankrijk. Francesco Sforza zou eigenlijk monnik worden, of kardinaal of zo; in elk geval iets in de kerk. Hij werd hertog van Milaan van 1521 tot zijn dood in 1535. De laatste Sforza-hertog die heerste over Milaan.

Machtige mannen, adellijke afkomst, onwaarschijnlijk rijk. Hun moeder was de beroemde, mooie en veel bezongen Beatrice D’Este, die trouwde toen ze 15 was en stierf op haar 21ste. Hun vader was de opdrachtgever van Leonardo’s Laatste Avondmaal en diens jarenlange begunstiger.

Goed, die machtige mannen dus, hoe vereeuwig je zulke heersers? Nou, één van hen dus als een ingebakerde larf, en profil met een valhelmpje op. Zie hier. Het is een van de grappigste portretten die ik ken uit de Renaissance; dure kleren, devoot bol koppie, ingebakerd want baby maar wel met gevouwen handen en ‘zittend’ op de knieën. Afhankelijk van de exacte datum van dit altaarstuk, die niet bekend is, moet deze ingepakte wurm Maximiliaan of Francesco zijn. Tegenover hem zit nog een kind, dat kind kan de oudste zijn, Maximiliaan, of een van de eerdere zoons die vader Ludovico met andere vrouwen kreeg. We zien de jongen in profiel zoals dat hoorde in Middeleeuwse altaarstukken, degene die betaalt mag er ook op, knielend en vragend om de gunst van God. De opdrachtgever was zijn vader en die kreeg die gunst klaarblijkelijk ook, kijk maar aan de overkant, want baby Jezus maakt een zegenend gebaar naar de hertog en Sint Ambrosius legt geruststellend zijn hand op zijn schouder.

Detail van Ludovico ‘Il Moro’ in het Sforza AltaarBeeld Pinacoteca di Brera Milaan

Ik ken een aantal ingebakerde baby’s in oude kunst, van middeleeuwse Christusjes tot de prachtige weeskindjes van Andrea Della Robbia in het Ospedale Degli Innocenti in Florence, die een beetje staan te dansen in loshangende stofrepen. 

Een ingebakerde baby Jezus van Ambrogio Lorenzetti uit 1319
Ingebakerde baby's van Andrea Della Robbia uit de Ospedale Degli Innocenti in Florence, 1487

Maar een knielende, nee. Het kind is een soort halve rups die uit zijn cocon lijkt te komen. Al sinds de sfteentijd worden kinderen ingebakerd. Voor rust, en om de ledematen recht te laten groeien, dacht men. Mijn pogingen tot inbakering leidden ertoe dat mijn zoon zich ontpopte als boeienkoning, want elke keer zagen we ’s ochtends weer een vrolijk koppie met een ferm uitstekend armpje hier of beentje daar uit de bakerdoek.

Volgens kenners werd in de Renaissance het kind ongeveer ingebakerd tot het kon lopen, waar ik me dus weinig bij kan voorstellen want een beetje baby kan zich na een paar maanden al uit die doeken houdini-en. Pasgeboren baby’s werden in zijn geheel gebakerd, na een aantal maanden kwamen de armen vrij. Dus deze Francesco/Maximiliaan zal ouder dan zes maanden zijn, als er al iets realistisch is aan zijn uitbeelding. Bij rijke baby’s werd er soms dure stof om het wasbare linnen gewikkeld.

Er waren vrijwel geen moeders die hun kind bij zich hielden; een min was doodnormaal, dan kon de vrouw weer door met zwangeren en baren. In een mooi blog las ik dat de slaapkamers van kinderen volhingen met voorstellingen van Maria met Kind, en dat de moeder in de Renaissance werd aangeraden zich zo veel mogelijk te omringen met afbeeldingen van kinderen en baby’s voor geluk. Dit kind gaat een stap verder, door samen met Jezus op het schilderij te poseren, als leeftijdsgenoten. 

Meester van de Pala Sforzesca

Maria en Kind met heiligen en Ludovico Sforza en zijn familie (Pala Sforzesca)

circa 1494/95

Tempera en olieverf op paneel 

230 x 165 cm

Pinacoteca di Brera Milaan

Beeld Collectie Museum Pinacoteca di Brera, Milaan

Volg Wieteke van Zeil op Instagram: @artpophistory

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden