Beschouwing progrock en ruimtevaart

De maanlanding inspireerde de progrock van de vroege jaren 70. Kijk maar naar al die platenhoezen

De progressieve rock en de ruimtevaart raakten tijdens de maanlanding met elkaar verstrengeld, zozeer dat de term spacerock ontstond. Een paar jaar later had het grote publiek alweer genoeg van zowel ruimtevaart als van progrock.

Van Der Graaf Generator - 68-71. Beeld RV

And there you are,

Saying we have the moon, so now the stars…

Fans van de band Yes kennen deze regels uit de track Perpetual Change uit 1970. Mensen op aarde weten dat we die sterren een halve eeuw na dato nog steeds niet hebben betreden.

Op 20 juli is het vijftig jaar geleden dat Neil Armstrong als eerste mens voet op de maan zette. De missie van de Apollo 11 was het grootste succes uit de geschiedenis van de ruimtevaart, en blééf dat grootste succes. Want er is sindsdien geen verovering in het heelal meer bijgekomen. Verder dan een klein stukje in de ruimte is de mens sinds 1969 niet gekomen. De meeste mensen van 2019 hebben zich er zelfs bij neergelegd dat een bemande vlucht naar Mars, nota bene onze buurplaneet in ons zonnestelsel, niet tijdens hun leven zal plaatsvinden.

In wat voor andere wereld leefden mensen een halve eeuw geleden! Een bemande vlucht naar Mars leek toen een kwestie van jaren, of decennia. Life on Mars? is nog steeds de titel van een van David Bowies beste nummers. In de tijd dat het uitkwam was het óók een vraag die miljoenen aardbewoners bezig hield.

Anno 2019 kampen mensen met schaamte over vliegen binnen de dampkring, vijftig jaar geleden fantaseerden ze volop over vliegen búíten de dampkring. Artiesten gingen daarin voorop: voor velen leek de raketreis simpelweg in het verlengde te liggen van de vliegreis. De fenomenale formatie Van Der Graaf Generator verliet de aarde in 1983, althans aan het eind van het album H To He Who Am The Only One uit 1970: ‘Left the earth in 1983/ fingers groping for the galaxies’. Toen het dertien jaar later 1983 was, kon je nog niet eens een retourtje naar de maan boeken. De meeste songs speelden zich toen allang weer op aarde af.

Medio 1970 verkenden ze in songs volop de kosmos. De mens leek toen in rap tempo bezig de raadselen van de ruimte te ontrafelen, en artiesten namen en masse een voorschot op een toekomst die nabij leek. Vijftig jaar later is Bowie vermoedelijk de meest beluisterde getuige van excursies buiten de dampkring. Nog dagelijks hoor je hem op de radio rapporteren dat planet earth van een afstand blauw is. Space Oddity kwam negen dagen voor de maanlanding uit, en schoot daarna in de hitlijsten omhoog als de Apollo 11. Maar het aantal artiesten in wier oeuvres de maandlanding sporen naliet, is enorm.

Spacerock

Of de spannendste jaren van de ruimtevaart in directe zin voeding gaven aan de spannendste jaren van de popmuziek, valt te bezien. Het tijdperk van de grote muzikale grensverleggingen begon omstreeks 1966, drie jaar voor de maanlanding. Ook zonder de succesvolle missie van de Apollo 11 waren nummers langer en complexer geworden, uitgesponnen als een cruise langs de 79 manen van Jupiter, met evenveel tempowisselingen als de dagtocht van Jupiter naar Uranus vergt als je op Saturnus luncht.

Maar de progressieve rock en de ruimtevaart zijn met elkaar verstrengeld, en voor de innigste verstrengelingen kwam de term ‘spacerock’ in omloop. Het begon in letterlijke zin tijdens de maanlanding zelf. Britse kijkers zagen Neil Armstrong op 20 juli 1969 begeleid door Pink Floyd zijn eerste stapjes op de maan zetten. Deze band had in tracks als Interstellar Overdrive blijk gegeven van expertise inzake het heelal, en was door de BBC uitgenodigd de landing van de Apollo 11 live in de studio van muziek te voorzien. In de jaren erna zouden vele andere bands hun eigen soundtrack bij ruimtereizen componeren, en zouden beelden en verbeeldingen van ons zonnestelsel véél platenhoezen gaan sieren.

Ik ben geboren na de maanlanding, niet lang daarna, maar toch: erná. In mijn kindertijd was de euforie daarover al behoorlijk weggeëbd. Van de impact, grootsheid, schok, sensatie van de maanlanding ben ik doordrongen geraakt toen ik als 12-, 13-jarige boven bakken vinyl belandde. Het waren de vroege jaren tachtig, en ik was de overtuiging toegedaan dat er tien jaar eerder bétere muziek werd gemaakt. Wie een voorkeur had voor de periode 1969-1974, werd hangende boven platenbakken vrijwel automatisch de dampkring uitgezogen om ‘ergens’ in het heelal te belanden.

Ik weet niet hoeveel hoezen uit de jaren na de maanlanding worden gesierd door kraterlandschappen, kosmische stralen, galactische constellaties, asteroïden, sterrenstof en allerhande interplanetair impressionisme, maar het zijn er een hoop. Die maanlanding inspireerde een complete generatie visuele artiesten. Ik ben nog altijd gecharmeerd van de cover van Van Der Graaf Generators The Least We Can Do Is Wave To Each Other (oftewel: wees beleefd tegen bewoners van andere planeten). Toen ik 13 was hield ik ook van Roger Deans buitenplanetaire landschappen op de hoezen van Yes. Ook fraai: de Trifidnevel in de Sagittariusconstellatie op de cover van Islands van King Crimson, uw weet het: dat is die nevel aan de zuiderhemel van de Melkweg.

Yes - Yessongs. Beeld RV
King Crimson - Islands. Beeld RV
Van der Graaf Generator - The least we can do is wave to each other. Beeld RV

Retour

Voor nummers mocht je in de gloriejaren van de ruimtevaart net als voor interplanetaire excursies de tijd nemen. Een probleem was dat de langspeelplaat in tegenstelling tot het heelal grenzen kende: na een minuut of twintig moesten artiesten beginnen met het afronden van hun eerste nummer. Op kant B konden ze nog een nummer kwijt, of een tweede deel van hun eerste nummer. Achteraf is het niet alleen fascinerend hoeveel kosmische sferen met instrumenten werden opgeroepen, maar ook hoe vaak de Apollo 11 inspiratie leverde voor geluidseffecten. Op een toepasselijk Higher And Higher getiteld nummer van The Moody Blues hoor je de raketmotoren op de achtergrond. Het album To Our Children’s Children’s Children droegen ze op aan Neil Armstrong cum suis. De Nasa was zo gevleid dat de bemanning van de Apollo 15 het album in de ruimte beluisterde. Hawkwind schoot zichzelf in 1972 de dampkring uit én de hitparade in met een Silver Machine, waarin de latere Motörhead-zanger Lemmy nog klinkt als een galactisch nachtegaaltje. In deze band waren ze gespecialiseerd in een Space Ritual. Deep Purple ontwikkelde juist een specialisme in Space Truckin’, een soort kroegentocht door ons zonnestelsel (‘We had a lot of luck on Venus/ We always had a ball on Mars’).

Ze namen een voorschot op de toekomst – en achteraf betoonden ze zich daarmee typische representanten van hun tijd op aarde. De interplanetaire hoes, de kosmische twintigminutensong, de buitenaardse geluidseffecten : achteraf zijn die bij uitstek kenmerkend voor de vroege jaren zeventig. Nooit eerder en nooit later sprak het heelal tot de verbeelding van zo’n groot publiek. Het is interessant dat dit grote publiek ongeveer rond dezelfde tijd genoeg begon te krijgen van zowel ruimtevaart als van progrock. Het genre raakte op zijn retour toen o zo aardse punkrockers na 1975 de aanval openden op afwijkende maatsoorten, kosmische pretenties en astrale lengten. Veel progbands leken midden jaren zeventig net als de Nasa op een dood spoor te zitten, steeds holler en pompeuzer te gaan klinken om te camoufleren dat niemand wist hoe de reis door de kosmos nu verder moest.

Yessongs (1973) van Yes door Roger Dean. Beeld RV
H to He - Who am the Only One. Beeld RV
The Moody Blues: Seventh Sojourn. Beeld RV

In precies dezelfde tijd begon het tot het grote publiek door te dringen dat het met de exploratie van het heelal minder snel zou gaan dan gehoopt. Na de maanlanding hadden gereserveerde sterrenkundigen al verkondigd dat de mens slechts een minuscuul stukje ‘outer space’ had betreden. Weinig mensen luisteren graag naar sceptische experts als ze hun soortgenoten op de maan zien lopen: in die toestand wil je horen dat je volgend jaar naar Mars gaat.

Neil Armstrong schonk de wereld op 20 juli 1969 een klassiek citaat door zijn voetafdruk op de maan ‘een kleine stap voor een mens, een enorme sprong voor de mensheid’ te noemen. Een halve eeuw later kun je betwisten hoe enorm die sprong was. Weinig levens zijn door de maanlanding veranderd, vele door de smartphone. Vijftig jaar na 1969 maken bewoners van de aarde zich bovenal zorgen over de toestand van hun éígen planeet. Wijlen Jim Morrison beschikte in 1970 over voorspellende gaven toen hij in het Doors-nummer Ship Of Fools menselijke hoogmoed in het heelal hekelde: ‘People walking on the moon, smog gonna get you pretty soon.’ Wellicht de meest profetische artiest was James Taylor, die in 1971 zong: ‘Like people on the moon I see, are things not meant to be.’

Wie wil, kan de plek van het ruimtepak in de populaire cultuur illustratief noemen voor de status van de ruimtevaart. In 1969 deed zo’n outfit menigeen sidderen, vijftig jaar later kun je ‘een ruimtepak’ aanschaffen in elke goed geoutilleerde feestwinkel. De astronaut heeft zich daar gevoegd bij de ridder en de tovenaar, exotische wezens die in andere tijden machtiger waren dan de onze.

Wie de opwinding die de maanlanding veroorzaakte opnieuw in al zijn vezels wil voelen, neme een langspeelplaat uit de vroege jaren zeventig met een hoes waarop de aarde slechts een blauwe bol is. Of de reis op Uranus zal eindigen of in een van die sterrenstelsels die achter de Melkweg verscholen liggen, valt vooraf niet te voorzien, maar om een regel van Yes te citeren die het genre adequaat samenvat: You’ll see perpetual change.

Gijs Groenteman gaat in onze illustere archiefkast in gesprek met mensen die hem hebben verwonderd. Rapper Pepijn Lanen, schrijver Paulien Cornelisse en kunsthandelaar Jan Six passeerden al de revue.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden