De maan toont haar borsten van hard tin

Niet eerder verscheen een zo omvangrijke editie van de gedichten van Federico García Lorca. Helaas is op de kwaliteit van de vertaling veel af te dingen....

Maarten Steenmeijer

Er zijn maar weinig dichters die door zoveel verschillende vertalers zijn gekoesterd als Federico García Lorca (1898-1936). En niet de minsten. Naast prominente beroepsvertalers als Dolf Verspoor en Barber van de Pol hebben ook nogal wat schrijvers zich over het werk van de Spaanse dichter ontfermd, onder wie Jef Last, Hendrik de Vries, Paul Rodenko, L Th. Lehmann, Hans Warren en K. Michel.

Dit rijtje namen zegt veel over het prestige van Lorca’s schrijverschap. Maar er is ook een keerzijde aan de grote diversiteit aan Lorca-vertalingen. Het gros daarvan verscheen druppelsgewijs in literaire tijdschriften en bij kleine, marginale uitgeverijen en hebben de reguliere boekhandel dus niet of nauwelijks bereikt. Pas in de jaren tachtig kwam daar verandering in, toen Dolf Verspoor voor Meulenhoff een substantieel deel van Lorca’s poëzie en toneelwerk vertaalde.

Verspoor overleed in 1994 en kon het Lorca-project niet voltooien. Bart Vonck nam het stokje over en vertaalde voor dezelfde uitgeverij vooral minder bekende dichtbundels. Ze zijn, samen met veel onbekend werk van Lorca, allemaal te vinden in Verzamelde gedichten, waarvoor Vonck ook de bundels vertaalde die Verspoor al onder handen had genomen. Verzamelde gedichten bevat dus niet alleen veel nieuw werk van Lorca maar ook veel nieuwe vertalingen. En dat is nog niet alles, want na de gedichten volgt nog een vracht aan toelichting: een verantwoording van de vertalingen, een nawoord van de vertaler, een nawoord van Hagar Peeters, een tijdtafel, een beknopte bibliografie en een lange reeks aantekeningen en noten. Alles bij elkaar meer dan honderd pagina’s.

Je zou je kunnen afvragen of zo’n (bijna) alomvattende, bonte verzameling gedichten wel op zijn plaats is in de Perpetua-reeks, waarvoor alleen het beste goed genoeg is. Maar dat is een beetje flauw als je bedenkt dat dit boek de eerste in zijn soort is: nog nooit eerder werd de dichter Lorca zo ‘compleet’ uitgegeven in het Nederlands en konden de ontwikkeling van dit grootse dichterschap stap voor stap worden gevolgd.

In de eerste gedichten overheerst een speelse, bijna kinderlijke sfeer, maar de kiemen van de donkere thema’s uit Lorca’s latere werk zijn al zichtbaar: het onvervulbare en onbeheersbare verlangen naar de ander en het bewustzijn van de alomtegenwoordige dood. Steeds minder laten deze thema’s zich vangen in wat Lorca canciones (liedjes) noemt. Deze ontwikkeling mondt uit in de lange, apocalyptische verzen van Dichter in New York, waarin geen spoor meer is te vinden van de (bedrieglijk) harmonieuze vormen die bundels als Gedicht van de cante jondo en Zigeunerliedboek kenmerken. Zijn laatste bundels (waaronder het prachtige Divan van de Tamarit) zijn minder wanhopig en minder strijdbaar van toon, op het gelatene af. De dood wordt niet alleen maar gevreesd maar ook gezocht, in zijn lichtste, kinderlijkste vorm.

Vonck zet hoog in. ‘Het oorspronkelijke gedicht moet een nieuw gedicht worden in de doeltaal’, zo opent hij de verantwoording van zijn vertaalarbeid. Woorden waar niets op valt af te dingen, maar die niet altijd in balans zijn met wat hij van Lorca’s gedichten heeft gemaakt.

Vonck komt aardig weg met de gedichten die Lorca tamelijk achteloos op papier gezet lijkt te hebben. Maar zodra de vorm complex wordt en meer eisen stelt aan de vertaler krijgt hij het zichtbaar moeilijk. Neem Romancero gitano (Zigeunerliedboek), misschien wel Lorca’s bekendste dichtbundel, waarin hij de zigeunerwereld opvoert als sensuele en beklemmende metafoor van zijn geboortestreek Andalusië. Hierin greep hij terug naar de romance (ballade), een van oorsprong middeleeuwse dichtvorm waarvan de lengte vrij is, alle verzen doorgaans acht lettergrepen tellen en de even verzen assonerend eindrijm hebben.

Vonck heeft geprobeerd iets van deze regelmaat terug te laten komen in zijn vertalingen. In veel verzen is wel een metrum te herkennen en sommige hebben eindrijm. Maar de vormelementen in zijn versies zijn meer toevalstreffers dan staaltjes van vertaalkunst. Zo moduleert Vonck lukraak van trochee naar jambe (en omgekeerd), varieert hij op grillige wijze het aantal versvoeten per vers en laat hij de verzen rijmen zoals dat uitkomt. Zie bijvoorbeeld de eerste strofe van het openingsgedicht van Zigeunerliedboek, ‘Romance van de maan, maan’:

Naar de smidse kwam de maan

met haar hoepelrok van nardus aan.

Het kindje kijkt en kijkt haar aan.

Het kindje blijft maar naar haar kij-ken.

De lucht is aangedaan

en de maan beweegt haar armen

en toont, wulps en kil,

haar borsten van hard tin.

Zo’n vertaling riekt naar gemakzucht. Onmachtig zijn ook Voncks commentaren. Neem het omvangrijke notenapparaat, dat bezwijkt onder het gewicht van encyclopedische weetjes.

De ontdekkingsreis waarop Vonck ons mee wil meenemen mist alles wat je daarvan zou mogen verwachten: visie, avontuur, richting, kracht van argumenten. Nergens waagt hij zich aan het poneren van een eigen idee of opvatting, laat staan dat hij toekomt aan het uitwerken daarvan. In plaats daarvan doet hij een vergeefse poging de stand van zaken in het Lorca-onderzoek op een rijtje te zetten en wisselt hij triviale algemeenheden af met nietszeggende uitspraken als ‘Lorca’s werk wordt ook gekenmerkt door de elegische evocatie van afwezige stilte’.

De vertalingen, de commentaren, ze wijzen allemaal in dezelfde richting: deze vertaler is als een ambitieuze hardloper die vol goede moed aan de marathon begint, het na vijftien kilometer moet opgeven en toch maar niet wil aannemen dat hij nog een lange weg te gaan heeft voordat hij zich met goed fatsoen een marathonloper kan noemen.

Vijf sterren voor Lorca, twee voor de vertaling. Het gemiddelde ronden we naar beneden af.

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2023 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden