De luchtfoto van Asterix Onze visie op architectuur en stedenbouw wordt beïnvloed door het stripverhaal

Strips hebben ons zo geraakt, dat we elke vreemde stad lijken te zien met de ogen van Kuifje. Een tentoonstelling in Barcelona richt zich op de betekenis van het stadsbeeld in het stripverhaal....

WAAROP IS ONS idee gevestigd over hoe een klassieke Egyptische stad er ooit uitzag? Of hoe het straatbeeld was in een levende Maya-stad middenin de jungle van Midden-Amerika? Voor een belangrijk deel, luidt het antwoord, op de fantasieën van de tekenaars van stripverhalen.

Neem de pre-Columbiaanse culturen. Mexico en Guatemala staan vol met de restanten van grote indiaanse beschavingen. Soms is het gelukt de ruïnes zodanig te restaureren dat zij ons een indruk geven van hoe een groep gebouwen er uit moet hebben gezien. Maar willen we ons echt een beeld van het leven daar vormen, dan moeten we ons overgeven aan de striptekenaars.

Dan zijn de piramides en tempels plotseling fonkelnieuw, weer bedekt met felle kleuren, ertussen wriemelen de mierachtige mensen. Zo brengt Dominique Hé in Het testament van de god Chac een verloren stad tot leven, gebaseerd op de werkelijke ruïnes van Tikal in Guatemala. De tekenaar had de ruïnes, niet veel meer dan dat, en reconstrueerde naar eigen inzicht een stad die door ons vervolgens als het cliché van een Maya-stad wordt beschouwd.

Het is een voorbeeld uit de historische afdeling van Ciutat & Cómic (Stad en Stripverhaal); een uitgebreide expositie in Barcelona, die de rol wil benadrukken die de stad in het stripverhaal speelt. De strip zoekt altijd en allereerst naar de steden voor de helden en hun acties. Maar, probeert de expositie aan te tonen, de stad in de strip is meer dan alleen een achtergrond of een landschap, het is een plaats die actie vereist.

'Het lezen van strips heeft verschillende generaties begeleid in hun vormingsjaren', aldus de samenstellers van Ciutat & Cómic. 'Onze clichés van wat een stad is of kan zijn, zijn daar grotendeels op gebaseerd. De tentoonstelling wil ons laten nadenken over de invloed van de stripverhalen op onze conceptie van de Stad.'

De tentoonstelling in Barcelona geeft een groot overzicht van de stad van het verleden, zoals ons dat door de striptekenaars min of meer is opgedrongen. Voor sommige perioden hadden de bedenkers, dankzij het gebrek aan documentatiemateriaal, alle gelegenheid hun fantasie de vrije loop te laten. Dat geldt bijvoorbeeld voor de middeleeuwse stad, die hier veelal beperkt blijft tot een verzamelingen kastelen en kloosters.

Over andere perioden, zoals de gloriejaren van het Romeinse Rijk, is veel meer bekend. Daar hebben de striptekenaars en -scenaristen zich gretig en uitstekend gedocumenteerd op gestort, al wordt er nogal eens met de tijd gehusseld. Zo is er het beroemde 'panoramashot' van Rome in het Asterix-avontuur De lauwerkrans van César van Uderzo en Goscinny. De 'luchtfoto' toont heel authentiek het oude Rome, conform de werkelijkheid, maar de meeste afgebeelde gebouwen dateren van na Caesar, in wiens dagen het verhaal juist speelt.

Uderzo en Goscinny zijn natuurlijk de 'documentalisten' van de klassieke oudheid, wier werk ongetwijfeld een grote invloed heeft gehad op ons idee van hoe de Romeinen, de Grieken, de Vikingen, en noem de rest maar op, zo'n beetje leefden. En passant steken we ook iets op van de toenmalige stad. In De Gladiatoren zegt de kleine held: 'Dit noemen de Romeinen een insula, de buren wonen boven elkaar.' Waarop Obelix onvermijdelijk antwoordt: 'Rare jongens, die Romeinen.'

De expositie maakt een rondreis langs de historische stad in al zijn verschijningsvormen, en langs de exotische stad: de Arabische stad, de Verre Oosten-stad, de Inboorlingenstad, de Koloniale stad, de Wilde Westen-stad. Voor het beeld van de laatste is Morris' held Lucky Luke verantwoordelijk, hoewel stad een groot uitgevallen benaming is voor de nieuwe nederzettingen in de Far West.

In veel strips is het historische en exotische gecombineerd, en zien we de held belanden in een allang verdwenen rijk. Kuifje spant natuurlijk de kroon in dit opzicht. De razende reporter was een reiziger in hart en nieren en deed zo ongeveer alle bovengenoemde soorten stad aan. Het gevolg is dat de stad in den vreemde - elke exotische buitenplaats - voor de Kuifje-liefhebber altijd iets Hergé-achtigs lijkt te hebben.

De hedendaagse stad is evenmin weg te denken uit het stripverhaal, dat zijn eigen virtualidad urbana (virtuele stad) heeft gecreëerd. En de striptekenaars blijken over een zeer gedegen kennis van de ontwikkelingen in de architectuur te beschikken. De moderne stad speelde al een hoofdrol in Yellow Kid van Richard Felton Outgauld, verschenen in 1896 en beschouwd als een van de eerste 'echte' comics. De stad met zijn doorgroeiende wolkenkrabbers was van het begin af aan nadrukkelijk aanwezig in de Amerikaanse strips.

In Barcelona is te zien dat de moderne stad in Europa later zijn intrede deed. Maar eenmaal present gaf zij de bedenkers van de strip de gelegenheid hun kennis van de architectuur te spuien en leentjebuur te spelen bij de stadsvormgevers.

De tekeningen die Tardi van Parijs maakte, geven blijk van een gedegen kennis van de stadsvernieuwingen, die daar in de negentiende eeuw door baron Haussmann zijn doorgevoerd. De architectonische avantgardes worden met gretigheid geciteerd in de strip, die bekende gebouwen van het kubisme, het futurisme of het expressionisme afbeeldt.

Zo zet Daniel Torres het Larkin Building van Frank Lloyd Wright in een geheel nieuwe context - op een door onweer en golven geteisterde rots. Guido Crepax doet hetzelfde met de Einsteintoren van Eric Mendelsohn, en Ted Benoit maakt van het Kaufmann House van Richard Neutra een regelrechte kopie.

En dan is er nog de stad van de toekomst, waarin de tekenaars zich kunnen uitleven, maar die in de praktijk dikwijls knipoogt naar wat we al kennen. De stad van de toekomst kan een geheel nieuwe zijn, resultaat van het koloniseren van andere planeten, in welk genre de Belgen Schuiten en Peeters een heel oeuvre hebben opgebouwd. Of het is de stad van het doemscenario, de depressie, de overbevolking - en, uiteraard, van na de bom.

Liberatore neemt in Rankxerox (2) een foto van het New Yorkse Times Square uit de jaren veertig en laat de gebouwen op kunstige wijze verouderen en vervallen tot zij de aanblik van een beangstigende toekomst bieden.

Het stripverhaal vult onze fantasie over vergane steden in of gebruikt de ons bekende en omringende werkelijkheid als 'actiecentrum'. 'Het is niet zo vreemd dat we in het stripverhaal visies op de stad aantreffen die ons bekend voorkomen', aldus Josep Ramoneda, directeur van het organiserende Centrum van Hedendaagse Cultuur in Barcelona. 'Sommige omdat het stripverhaal ons heeft geleerd er zo'n voorstelling van te maken. Andere omdat de steden uiteindelijk behoorlijk zijn gaan lijken op wat de strip heeft gepresenteerd.'

Ciutat & Cómic in Barcelona, tot 31 mei.

Centre de Cultura Contemporània de Barcelona. Montalegre 5 (metro Catalunya). Tel. 3064100. Openingstijden 11-14 en 16-20 uur, zon- en feestdagen 11-19 uur.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden