interviewsdrie actrices over ifigeneia

De lieve Ifigeneia heeft een sleutelrol in de nieuwe voorstelling van Ivo van Hove. Hoe speel je haar?

Drie actrices over hun rol als Ifigeneia, het onschuldige, dartele meisje dat zich opoffert voor haar vader. En zo een kettingreactie van woede in gang zet in Ivo van Hoves Age of Rage.

Chris Nietvelt als Klytaimnestra en Ilke Paddenburg als Ifigeneia in Age of Rage.  Beeld Jan Versweyveld
Chris Nietvelt als Klytaimnestra en Ilke Paddenburg als Ifigeneia in Age of Rage.Beeld Jan Versweyveld

Ze is een van de liefste personages uit de Griekse mythologie, misschien zelfs wel de ontroerendste van al: Ifigeneia. Telg uit een gerespecteerd koningsgeslacht, staat ze onbevangen, vrolijk en levenslustig op de drempel van de volwassenwording. Niets lijkt een stralende toekomst in de weg te staan, en ze heeft er zin in. Maar dan. We zijn natuurlijk wel in het oude Griekenland van schrijver Euripides (480-406), die zelf in tijden van oorlog en wraak leefde en er een weinig optimistisch mensbeeld aan over hield. Hij geeft het bestaan van zijn heldinnetje in zijn tragedie Ifigeneia in Aulis een bruuske draai, wanneer een godin haar leven eist in ruil voor wind in de zeilen van de oorlogsvloot van haar vader.

Nu is Ifigeneia een typisch vaderskind ook nog, en zij zijn oogappel. Maar verantwoordelijkheidsgevoel en vaderlandsliefde doen een beroep op beiden. Als doortastend koning en legerleider moet Agamemnon alles over hebben voor een beetje goede wind. Er staan reputaties op het spel. Er zijn dingen gebeurd die je als trots volk niet over je kant kunt laten gaan en de Grieken staan te trappelen om de vijand in Troje ervan langs te geven. Maar zonder wind kom je niet ver. En dat realiseert Ifigeneia zich ook.

Haar moeder Klytaimnestra ziet de buitensporigheid van een dergelijk offer en verzet zich als een beest. Maar het is Ifigeneia die haar vader het laatste zetje geeft. Niet meteen: het is wel even wennen aan de gedachte van het einde terwijl je nog maar net begonnen was met het leven. Dat zijn hartverscheurende gesprekken die geen toeschouwer onberoerd laten.

‘Wie zal u, als ik weg ben, ‘vader’ noemen, vader?
Wie neemt de taak op zich, bij u op schoot te zitten?
Wie zult u knuffelen en kussen, zonder mij?
Ik bid u, dood mij niet - al was het voor mijn moeder,
Die na de pijn van mijn geboorte weer moet lijden.’
(uit de bewerking van Tom Lanoye bij het Toneelhuis, 2008)

En dan treedt een zekere berusting in, omarmt Ifigeneia de gedachte van haar dood en gooit ze al haar overredingskracht in de strijd, want ook haar vader weet allengs niet meer wat wijsheid is. Uiteindelijk sterft ze, dapper en met opgeheven hoofd, haar publiek aangedaan achterlatend.

In het Holland Festival gaat dit weekeinde Age of Rage in première, een grootscheepse bewerking van een reeks Oud-Griekse tragedies in regie van Ivo van Hove bij Internationaal Theater Amsterdam. De voorstelling, die aansluit bij eerdere grote maatschappelijk ITA-producties als Kings of War, toont hoe wraak en geweld generaties lang doorwerken. Een sleutelverhaal, als katalysator van wraak, is dat van Ifigeneia.

In principe heb je als acteur goud in handen met deze rol, maar hoe doe je dat in de praktijk? Hoe zet je, als jonge speler, in relatief korte tijd een dartele hartedief neer, die vervolgens – op overtuigende wijze – zo’n omslag maakt?

Ilke Paddenburg als Ifigeneia in Age of Rage Beeld Jan Versweyveld / bewerking Studio V
Ilke Paddenburg als Ifigeneia in Age of RageBeeld Jan Versweyveld / bewerking Studio V

Wie: Ilke Paddenburg (33)
Waar: Ifigeneia in Age of Rage, onderdeel van de nieuwe marathon bij ITA in regie van Ivo Van Hove, première 20 juni in het Holland Festival.

‘Bij Ifigeneia is er sprake van een enorm versnelde coming of age. Voor zorgeloosheid is geen ruimte meer. De onbeschroomde huppelende jongvolwassene die ik was, transformeert razendsnel tot een vrouw met een keuze en een besluit.

‘Ik speel met Hans Kesting en Chris Nietvelt als vader en moeder, dat zijn natuurlijk niet de minsten, haha. Je duikt er met z’n drieën op, vol overgave aan die onontkoombare realiteit. Als in de repetitie Hans met snottebellen uit zijn neus staat te roepen ‘ik houd van mijn kinderen’ – dan voel je het wel.

‘Het blijft natuurlijk ingewikkeld om je voor te stellen dat je zo’n noodlot moet omarmen, om je voor te stellen dat je op die manier je zelfbeschikkingsrecht pakt.

‘Want ja, als er geen uitweg meer is, lijkt me dat de enige redding: de dood als vrijheid ervaren. Als beginpunt van iets goeds, dan is het niet voor niks. Om dit hele grote verhaal even te verkleinen met een lelijke metafoor: we repeteren in de modder. Dan kun je denken, hè gatver, ik wil niet in die modder, ieeeuuuwwww, wat smerig, die spetters. Maar je moet! En dan zie je een collega die er tot en met al z’n poriën induikt, en dat is bevrijdend.

‘Diezelfde duik zit ook in de rol: een poging om de aankomende dood te accepteren. Om van een ‘gruwelijk doodgaan’ een ‘eervol sterven’ te maken. Voorbij de angst. Leven zonder angst, dat is het hoogst haalbare, toch?

‘Het is belangrijk dat we dit stevig installeren allemaal, want het is het fundament waarop de rest van onze voorstelling rust. Wanneer je alleen het stuk Ifigeneia in Aulis speelt, zul je het weer anders aanpakken. Maar bij ons is het een begin van een opeenstapeling van gebeurtenissen. We komen redelijk snel tot de kern (knipt met haar vingers): offeren en dóór!’

Sarah Bannier als Ifigeneia in Ifigeneia Koningskind Beeld Bowie Verschuuren / bewerking Studio V
Sarah Bannier als Ifigeneia in Ifigeneia KoningskindBeeld Bowie Verschuuren / bewerking Studio V

Wie: Sarah Bannier (30)
Waar: Ifigeneia koningskind (8+) bij NTJong in regie van Noël Fischer, première oktober 2017

‘Ik was 26, kwam net van de toneelschool en vond het best een moeilijk uitgangspunt. Maar we hadden een hele mooie bewerking, een script van Pauline Mol. Daarin krijgt Ifigeneia gezelschap van een kind, een personage dat alleen zijzelf kan zien en dat haar innerlijke tegenhanger is. Het kind spreekt alle twijfels uit.’

Ifigeneia tot Kind: Zie je wel, hij (papa) is blij om mij te zien
Kind: Niet… hij heeft zorgen… en hij zit vol somberheid… kijk maar

‘Uiteindelijk raken ze ver van elkaar verwijderd omdat Ifigeneia zich geroepen voelt om haar vader (en heel Griekenland) te helpen, en daar kan ze het kind niet bij gebruiken.

‘We gingen in de voorstelling heel erg uit van de ouder-kindrelatie. Ook omdat we voor een jong publiek speelden, en dat herkenbaar was. Kinderen doen alles voor hun ouders; als er ruzie is willen ze die het liefst zo snel mogelijk oplossen. Agamemnon en Klytaimnestra vlogen elkaar soms aan alsof het een bokswedstrijd was en ze foeterden in het Engels – zodat hun kinderen het niet zouden begrijpen, wat ze natuurlijk meestal gewoon wel doen. Puberpubliek vond dat geweldig!

‘Maar de kern, ook voor mij, is die loyaliteit. Die kun je voelen, dat kun je spelen. Dat je er wilt zijn voor je ouders, alles voor ze wilt doen en er tegelijk op vertrouwt dat wat zij doen altijd goed is voor jou. Daar draaide het om, en dat werd met de dood natuurlijk extreem doorgevoerd. Ik denk dat ze me destijds gecast hebben op een soort openheid en jeugdigheid, die het mogelijk maakt uit te stralen: die oorlog is nodig en wie ben ik om daarvoor te gaan liggen? Offer me maar.’

Abke Haring als Ifigeneia in Atropa, de wraak van de vrede Beeld ANP / bewerking Studio V
Abke Haring als Ifigeneia in Atropa, de wraak van de vredeBeeld ANP / bewerking Studio V

Wie: Abke Haring (42)
Waar: Ifigeneia in Atropa, de wraak van de vrede, bewerking van Tom Lanoye bij het Toneelhuis in regie van Guy Cassiers, première mei 2008

‘Ifigeneia is een stoer wijfie. Haar offer is een daad van liefde, voor haar vader, in de eerste plaats. Niks vuils, vies, manipulerends of gemanipuleerds aan. Die zuiverheid, dat vind ik heerlijk om te spelen. Voor de kijker is haar dood triester dan voor haarzelf. Al denk ik wel dat ze op het allerlaatste moment heel even denkt: jezus, wat heb ik gedaan.

‘Het was mijn eerste echt grote rol bij een serieus gezelschap, ik was nog een groen blad. Ik moest me keihard concentreren. Een keer ben ik zelfs op de technici afgestapt om te zeggen dat ik er niet tegen kon als ze vlak bij me zaten te videogamen. Ik schaamde me rot, maar ik móést me focussen.

‘Ik herhaalde steeds voor mezelf: ‘all the way’. Laat het me raken, kom maar. Het is zwaar werk: in je hoofd moet je steeds naar dat punt van doodgaan, dat moet je als speler (ook) zuiver doen. Ik stierf bloot, kwetsbaar. Ik moet altijd huilen als ik sterf in regie van Guy, hierbij ook. Hij vraagt zoveel waarachtigheid, en die geef ik graag, 200 procent! Daarbij lag de tekst van Tom me heel na aan het hart.

‘Ten offer, nu. Niemand zal mij hoeven dwingen.
Ik zwijg en bied mijn hals. Ik hoor het mes al zingen.’

‘Misschien zou ik er nu meer moeite mee hebben dan toen – ik ben nu moeder, en kwetsbaar op een andere manier. Toen speelde ik het zonder bijgedachten. Het ging puur over dood en leven, het hogere, het meer. Bijna spiritueel. All the way. Om je personage te eren. Want ze zou zo maar eens geleefd kunnen hebben.’

Tentoonstelling over theater over film

Regisseur Ivo van Hove en scenograaf Jan Versweyveld werken aan een tentoonstelling over de relatie tussen theater en film, die vanaf oktober in het Amsterdamse Filmmuseum Eye te zien zal zijn. Uitgangspunt van de expositie: de theaterproducties die het duo samen heeft gemaakt naar aanleiding van films zoals Network en All About Eve, waarnaar de titel van de expositie losjes verwijst. Van Hove keek de films doorgaans niet terug, maar las het scenario opnieuw en maakte op basis daarvan een toneelstuk. De tentoonstelling, met onder meer filmprojecties, maquettes en foto’s, gaat vergezeld van een filmprogramma, samengesteld door Eye, Van Hove en Versweyveld.

Holland Festival: Age of Rage door ITA Ensemble in regie van Ivo van Hove. T/m 27/6 in Internationaal Theater Amsterdam. Première 20/6.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden