De liefde voor een kind in muziek

anuit de geparkeerde auto kijkt de vader naar zijn huis...

Buiten is het donker maar de huiskamer is verlicht. Daar spelen de kinderen, ze zijn goed zichtbaar. De man zucht, besluit in de auto te blijven en door de ruiten naar zijn kroost te kijken. Het is een scène uit de film Garp, met Robin Williams in de hoofdrol naar een boek van John Irving. De film is twintig jaar oud maar de manier waarop Garp naar die kinderen kijkt, maakte diepe indruk, de uitdrukking van onvoorwaardelijke en belangeloze liefde.

Tijdens een pianorecital in een koude, donkere kerk in Parijs werd ik getroffen door een schilderij aan de wand waarop zo'n zelfde blik was afgebeeld. Aan de kleding van de figuren te oordelen, was het een bijbels tafereel, waarschijnlijk naar een versie van het schilderij van Govert Flinck met Jacob, Isaak en Rebecca. Een stokoude man kijkt naar zijn kind. Het licht in de ogen van de vader is gedoofd. De zoon knielt voor zijn blinde vader die door zijn haren strijkt en met de andere hand de zegen lijkt te geven. Zijn liefdevolle blik sluit iedereen uit, ook de vrouw op de achtergrond, waarschijnlijk de moeder, die de gebeurtenis gadeslaat.

Was het toeval dat de pianist die avond een van de belangrijkste pianowerken uit de vorige eeuw speelde: de Vingt Regards sur l'Enfant-Jesus van de Franse componist Olivier Messiaen? Een stuk dat de pianoliteratuur op zijn kop zette. De recensies na de première waren zo heftig dat de componist geen krant meer durfde openslaan. Twintig bespiegelingen op het kindje Jezus. Heerlijke muziek die probeert de blikken tussen vader, moeder en zoon te vangen in beurtelings gewichtsloze noten en ruimtevullende rauwe akkoorden. De twintig korte stukken zijn geschreven in verschillende toonsoorten, die een regenboog aan klankkleuren laten horen.

Het is een poging het menselijke en het bovennatuurlijke met elkaar te verenigen. Geen tijd en geen plaats meer in deze muziek, alleen de enorme, ingehouden emotie. Na het lieflijke begin ('sounds of silence') atoneert Messiaen er lustig op los, soms leunend op Debussy, dan weer op jazzy invloeden uit Amerika. De luisteraar zij gewaarschuwd: het stuk bevat schokkende klanken.

Messiaen (1908-1992) schreef dit meesterwerk aan het einde van de Tweede Wereldoorlog terwijl de tanks door Parijs denderden. Hij had een jaar in Duitse gevangenschap doorgebracht en de ellende die hij daar meemaakte, zou bepalend zijn voor de houding die hij later tegenover het leven innam. Diep religieus, met een grenzeloze fascinatie voor de natuur als brug tussen de mens en het bovenbewustzijn, waarin de vogels acteren als de belangrijkste musici van de schepping.

De vrouw van de componist, Claire Delbos, leed al jong aan dementie. Onder de hulpeloze blikken van zijn vrouw beredderde Olivier het gezin. Is het onlogisch te veronderstellen dat deze kommervolle omstandigheden de toon zetten in de Vingt Regards, waarin toewijding, liefde, wanhoop en woede elkaar afwisselen? Messiaen schrijft in een toelichting dat zijn eerste bespiegeling moet klinken als de blik van de vader die naar zijn kind kijkt en zegt: 'Dit is mijn geliefde zoon.'

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden