Interview

'De lezer moet een zekere mate van voyeurisme hebben'

In haar landhuis in de Bourgogne vertelt Hendrickje Spoor over haar verbluffend openhartige boek over de excentrieke relatie met haar vader, de veelgeprezen journalist André Spoor.

Beeld Jolijn Snijders

Ze kende kleine kinderen die tegen hun ouders zeiden: pappa, mamma, niet praten. Die hadden liever zwijgende ouders dan kijvende ouders. In haar jeugd hoorden hoogoplopende ruzies bij het alledaags leven. Het was haar moeder die, mede aangemoedigd door de drank, ontplofte; haar vader haatte ruzie.

'Ja, hij liep weg. Hoewel, bij mijn moeder was dat moeilijk. Mamma liep er achteraan. Slingerde asbakken.'

Haar vader was de veel geroemde journalist André Spoor; diens vader was de naoorlogse legercommandant in Nederlands-Indië, zijn grootvader eerste violist van het Concertgebouworkest. André Spoor zelf was dertien jaar hoofdredacteur van NRC Handelsblad. Als jong journalist keek je tegen hem op, tegen zijn eruditie, zijn charme, zijn kosmopolitische uitstraling. Hij was een man van de wereld die zich met vanzelfsprekend gemak bewoog onder politici, kunstenaars, wetenschappers en ondernemers, in de salons van Den Haag, maar ook in die van Parijs en New York.

De dochter: 'Pappa hield zijn ongenoegen het liefst onuitgesproken. Ook op de krant trouwens. Hij vond het moeilijk redacteuren tot de orde te roepen. Soms zei hij, als hij thuiskwam: ik heb vandaag net gedaan alsof ik boos ben, het heeft me totaal uitgeput.'

Hendrickje Spoor (51) was het tweede kind van André Spoor. Hij had er vijf, van vier vrouwen. De oudste is 34 jaar ouder dan de jongste. 'Het is geen sinecure', zei hij erover. Met Hendrickje was hij het meest verbonden. Hij troonde haar mee naar ontvangsten, musea en theaters, ze speelden piano, ze luisterden naar Bach, hoogtepunt in de muziekgeschiedenis, ze vertelden elkaar alles. 'In onze tweemansrepubliek hadden we dezelfde smaak, idealen en opvattingen.' Ze streefden met z'n tweeën naar weinig minder dan volmaaktheid.

André Spoor overleed in 2012, hij was 81. Gedurende periodes had hij zijn dochter 'gruwelijk in de steek gelaten'. En tegelijk: 'Hij is de zon, de ster waar mijn bestaan om draait.'

Mis je hem?

'Dagelijks denk ik: ik moet hem bellen. Nu hij er niet meer is, is de wereld armer geworden. Ik mis hem nog elke dag en zeker nu het boek uitkomt.'

Ze schreef Vader en dochter - Het verhaal van een opvoeding. Het is het zeer persoonlijke verhaal van een ontregeld gezinsleven, dat ook een schets is van een libertair en artistiek milieu. Verbluffend is het in zijn openhartigheid. Ze zegt dat ze 'absoluut een eerlijk boek' wilde schrijven. 'Ik wilde mezelf niet sparen, anderen misschien een beetje.'

Hendrickje Spoor: 'Pappa zei soms dat hij zich niet thuis voelde in de wereld, nog het minst met mannen, met botte mannen, daar werd hij helemaal ellendig van. We hadden een eigen wereld die, vonden wij beiden, vastgehouden moest worden, omdat zij uniek was, esthetisch, absurd onderhoudend, interessant.'

Beeld Jolijn Snijders

Was hij precieus?

'Misschien wel, misschien was hij voor sommigen op het precieuze af. Een gevoelige man die een enorme aantrekkingskracht had op vrouwen.'

Ze heeft zich teruggetrokken op het Franse platteland. Boven op een heuvel in een gehucht in de Bourgogne creëerde ze haar eigen wereld. Een landhuis met grote luiken in een prachtige variant van zeegroen. Een interieur dat met zijn canapés en portretten van voorouders stilstaat bij de 19de eeuw. Het is de sfeer van de Brontë Sisters, van Wuthering Heights. Ze is sprekend haar vader, vooral met die licht ironische blik uit helderblauwe ogen. Als kind vond ze de gelijkenis verschrikkelijk. 'Mijn vader was mijn bondgenoot, daar wil je niet op lijken.'

Nou ja, als kind besefte je dat hij 'in theorie je bondgenoot' was. Maar, zo schrijf je, 'uiteindelijk sta ik er alleen voor'.

'Moet ik over nadenken. Ik heb het hem nooit kwalijk genomen. Er waren ook zoveel andere dingen. Hij was de enige met wie ik dingen deelde, bij wie ik me thuis voelde. Bij mijn moeder voelde ik me niet thuis.'

Het is een ongerijmdheid.

'Die komen voor in het leven.'

(Een paar dagen na het gesprek stuurt ze een e-mail. Ofschoon het 'ongetwijfeld niet usage is' wil ze op een paar punten terugkomen. Over de band met haar vader: 'Menselijke verhoudingen zijn nooit rechtlijnig en liefde (helemaal liefde tussen ouders en kinderen) is natuurlijk nooit een rekensom. Je kunt van iemand houden, ondanks dat diegene je gekwetst heeft, je kunt trouw aan iemand blijven, ondanks dat je vertrouwen geschonden is. Ik neem aan dat je het daarin met me eens bent. Liefde is irrationeel; zo niet, dan heet het anders.')

Ze vertelt dat ze vanaf haar vijftiende jarenlang aan chronische angst heeft geleden. Ze dacht dat het met haar moeder te maken had, een getormenteerde kunstenares, met haar alcoholisme en haar fysieke geweld zo nu en dan.

'Ik denk nu dat het veel meer komt door la manque de pudeur van mijn ouders. Het ontbreken van terughoudendheid. Mijn ouders waren beiden extreem narcistisch, op het exhibitionistische af. Een aantal jaren was ik enig kind. Als je daar tussen zit, de hele tijd tussen mensen die zich etaleren, die jou te pletter knuffelen, ik denk dat het leidt tot...' Ze zwijgt.

CV Hendrickje Spoor

1963 geboren in Bad Godesberg

1993 romandebuut, De verweerde spiegel

1998 Atlantis, roman

2000 Joris en de zeven meisjes, kinderboek

2001 Het leven bestaat niet, roman

2001 Een ridder op kousenvoeten, kinderboek over Frankrijk

2003 De zomer van Apollo, roman

2005 Diep, verfilming van Het leven bestaat niet

2006 Als een godin in Frankrijk, portret van een Zuid-Frans dorp

2015 Vader en dochter - Het verhaal van een opvoeding

Je vader duwde je een huwelijk in. Waarom deed hij dat?

'Ik had nee kunnen zeggen. Het was mijn verantwoordelijkheid. Maar het was duidelijk dat hij het een goed idee vond. Ik denk dat het hem uitkwam. Hij was een nieuw leven begonnen, met een nieuwe vrouw. Ik werd bepaald niet uitgehuwelijkt aan een blauwbaard: het was een begaafde en knappe man die ik al jaren kende, het was niet een mariage arrangé. Maar ik heb altijd het gevoel gehad... nou ja, onze intimiteit was vermoedelijk een probleem toen.

'Ik heb toen mijn best gedaan to live up to his standards. Dat is trouwens iets waarvoor ik altijd mijn best heb gedaan. Maar - en dit is heel belangrijk - ik heb hem nooit iets kwalijk genomen.

'Hij is mijn vader. Hij is zoals hij is. Ik ben vaak eenzaam geweest. Ik vroeg ooit aan mijn moeder waarom ik zo eenzaam was. Ze zei: 'En weet je wat ik mijn hele leven heb meegemaakt?' Toen ik de vraag aan mijn vader stelde, antwoordde hij dat hij zich ook vaak een buitenstaander heeft gevoeld.

'Toch waren mijn ouders fascinerende mensen. Ze hebben me gekwetst, ze hebben me ook veel gegeven. In onze correspondentie sprak ik altijd van mijn allerliefste pappie. Ik zou nog steeds allerliefste pappie schrijven.'

Zag je vader je eenzaamheid?

'Hij was in gebreke gebleven jegens zijn andere kinderen, maar de band tussen hem en mij, mijn opvoeding, die was goed geweest. Eerlijk gezegd vond hij mijn opvoeding nogal geslaagd.

'Nee, pappa was niet... Het heeft me ook wel teleurgesteld. Ik denk niet dat emotionele moed mijn vader kenmerkte.'

Je roemt 'de unieke kwaliteit van zijn aanwezigheid'. Wat is dat?

'Voor mij was het een manier van praten, van bewegen, van interpreteren. Als hij op z'n best was, was hij enorm speels, met een groot gevoel voor humor, voor het absurde, open voor alles, extreem tolerant. Maar het was vooral de speelsheid, de opwinding alsof je op het toneel staat. We hadden het beiden, to throw sparks at each other. Er was een lichtzinnige, koortsachtige band tussen ons, alles werd met elkaar vermengd, literatuur, muziek, alles.

Was je verliefd op hem?

'Hij was absoluut niet mijn type man. Ik val op klein, donker. Mijn vader was groot, blond, blauwe ogen. Verliefd? Nee, quelle idée.'

Je beschrijft hoe je op de middelbare school als een Oscar Wilde-achtige dandy gekleed ging. Was het niet een tikkeltje wereldvreemd?

'Voor mij niet. Maar ongetwijfeld was het dat voor anderen. Dat begreep ik pas later. Ik heb wel heel lang gedacht dat er iets mis was met mij. Ik kreeg op de scholen die ik bezocht altijd en eeuwig het verwijt: doe eens normaal, jij. Je lijkt wel je eigen grootmoeder.

'Het heeft lang geduurd voordat ik dacht: stikken jullie maar. Dit is mijn wereld.

'Ik heb me er wel eens over verbaasd dat pappa mij niet gewaarschuwd heeft. Ik ging bij hem wonen aan de Laan Copes in Den Haag, ik kwam uit Amsterdam. Ik dacht: hier zullen de kinderen toleranter zijn dan in Amsterdam, waar ik gewoon fysiek geweld moest ondergaan. Maar mijn vader heeft nooit gezegd: is het nu wel een goed idee, zo'n grote zwarte hoed met voile?'

Als jij en je vader in de auto zaten, reciteerden jullie gedichten van Baudelaire, uit het hoofd. Apart.

'Het klinkt misschien heel vreemd, maar zo was onze wereld. Waarom is dat zo gek? Het was mijn wereld. En het was oprechte belangstelling voor cultuur. Hoe is dan die andere wereld? Lezen die mensen dan geen Baudelaire?'

(Uit de nagekomen e-mail: 'Is het niet denkbaar dat we gewoon zo zijn en waren? Dat het voor ons uiterst normaal was om Baudelaire te reciteren, zoals het voor een ander uiterst normaal is om over een voetbalwedstrijd te praten? Waarom is het ene beter dan het andere? Waarom is het 'precieus' om van Franse poëzie te houden, graag naar Bach te luisteren, geen zin in een blatende televisie te hebben of een moderne shopping mall te willen vermijden? Het gekke is dat hier in Frankrijk dat onderscheid absoluut niet bestaat. Niemand zal je veroordelen omdat je Balzac of Shakespeare leest. Het gaf me weer dat nare 'doe maar gewoon dan doe je al gek genoeg'-gevoel. Is het niet eindelijk tijd dat Nederland ophoudt met zichzelf cultureel te onderschatten?')

Hendrickje Spoor is in haar boek opmerkelijk openhartig over de seksuele escapades van haar vader. 'Ik heb niet willen oordelen, het is geen afrekening.'

Je haalt je moeder aan die hem 'een smerige neukepiet' noemt. Niet leuk voor zo'n man. En nu mogen we het allemaal weten.

'Ik wilde zo open en eerlijk mogelijk schrijven. Is dat erg?'

Je haalt Eddy Lachman aan, zijn beste vriend op de krant. Die zegt over je vader: 'Hij heeft zijn leven laten beheersen door zijn lul.'

'Ik denk niet dat het helemaal waar is. Ik denk wel dat mijn vader veel van zijn energie besteed heeft aan de liefde. Zoals pappa altijd zei: 'Ik kan toch geen nee zeggen?''

Gaat het ons aan?

'Je hebt je niet verveeld kennelijk. Ik vind dat de lezer een zekere mate van voyeurisme moet hebben. We willen toch allemaal van de emoties en ervaringen van anderen weten? Is niet überhaupt het verhaal van een opmerkelijke relatie tussen een vader en een dochter interessant?

'Zo authentiek mogelijk zijn: ik kan het iedere schrijver aanraden. Het is niet makkelijk, hoor. Het is verschrikkelijk. Iedere nieuwe bladzijde is een nieuwe barrière. Het is moeilijk om eerlijk te zijn, het is veel makkelijker om een roman te schrijven, je verschuilt je achter je personages en laat die het werk opknappen. Dit was echt op de grond liggen van ellende, omdat je een innerlijke résistance voelt die je steeds moet overwinnen. Maar nu voel ik me toch beter tegenover de lezer.'

Sinds zes jaar woont Hendrickje Spoor in Frankrijk, in een gehucht in de Nièvre, het op één na dunst bevolkte gebied van het land. In haar dorp wonen, behalve een paar boeren, excentriekelingen en eigenzinnigen. 'Mensen die hier zitten hebben allemaal hun reden om weg te zijn van de reguliere wereld.

'De ruimte hier is geweldig, maar ook gevaarlijk. Als je eenmaal in de natuur woont, kun je niet meer terug. Drie dagen Parijs en ik word gek.

'Pappa had het idee dat hij moest zijn waar het echte leven is. Hij leed er onder, in zeker opzicht. Hij was altijd op zoek. Ik denk dat het een typische journalistenhouding is. Dan zei hij: ik geloof dat ik in Rome moet gaan wonen. En even later was het Berlijn; we gaan naar Berlijn, zei hij dan. Hij werd er ongelukkig van. Hij woonde in New York, hij verhuisde naar Wenen en altijd was het verhaal dat het tegenviel, dat hij naar een andere plek moest. Het was tragisch; ik denk dat hij daardoor nooit echt gelukkig was.'

Je schrijft over de momenten waarop de vriend van je moeder je sloeg: 'Ik doe mijn ogen dicht en ik ben in Frankrijk.' Waarom Frankrijk?

'Pappa was heel internationaal, maar hij richtte zich toch het liefst op Duitsland, op de wereld van Thomas Mann. Frankrijk was nog vrij, het lag als het ware voor mij gereserveerd. Frankrijk was een manier om me uiteindelijk los te maken.'

Hendrickje Spoor: Vader en dochter - Het verhaal van een opvoeding

Balans; 317 pagina's; € 19,95.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden