De levenslust van Pim Fortuyn

Aan het verklaren van de plotselinge revolte van de kiezers tegen het bestaande politieke bestel zijn we nog lang niet toe. Het was een wisselwerking tussen een briljante provocateur en uitdager, Pim Fortuyn, een wankelmoedig politiek establishment en een op drift geraakt electoraat. De gebeurtenissen veroorzaakten in hun onnavolgbare dynamiek een kettingreactie die pas met de val van het kabinet-Balken ende een min of meer natuurlijk einde vond.

De politieke storm sloeg bij de verkiezingen van 6 maart de eerste grote gaten in het bastion van de gevestigde politiek. Twee maanden later gingen de lijsttrekkers Dijkstal van de VVD en Melkert van de PvdA volledig onderuit. Maar zonder de grote man zelf bleek de Lijst Pim Fortuyn niet in staat haar verkiezingsstunt te consolideren, laat staan in politieke resultaten om te zetten.

De journalisten Jutta Chorus van NRC Handelsblad en Menno de Galan van NOVA hebben de opmars van Fortuyn vanuit de cockpit van Leefbaar Nederland en later de LPF gevolgd. Op basis van vele gesprekken met zijn helpers en vrienden reconstrueerden zij de chaotische gang van zaken rond Fortuyn tot een buitengewoon leesbare kroniek. Als onderzoeksjournalisten leggen Chorus en De Galan een sterke nadruk op het doorzichtig maken van de organisatie en de financiering van het avontuur van Fortuyn. Daarin zijn ze zonder meer uitstekend geslaagd. Doordat ze contacten hadden met alle hoofdrolspelers, ontstaat er een geloofwaardig en evenwichtig beeld van hen en hun onderlinge animositeit.

Een opmerkelijk nieuwtje is het 'non-agressiepact' dat CDA-lijsttrekker Jan Peter Balkenende al in november 2001 met Fortuyn sloot, nog vóór deze officieel tot lijsttrekker van Leefbaar Nederland was gekozen. Onthullend is ook dat fractievoorzitter Mat Herben heeft gedreigd te zullen aftreden als de LPF niet voor de aanschaf van het JSF-gevechtsvliegtuig zou stemmen.

Minder aandacht is er voor de magie van Pim Fortuyn en voor zijn programma. In december en januari steeg Leefbaar Nederland van zes naar 22 zetels in de peilingen. Hoe dat kon gebeuren, blijft onbesproken. Omdat het boek sterk leunt op de getuigenissen van helpers als Kay van der Linde, Harry Mens, Albert de Booy, John Dost en Peter Langendam is het geen politiek verhaal geworden. Wel wordt duidelijk dat de politieke inhoud en de communicatie met het volk helemaal een eenmanszaak van Fortuyn zelf waren. 'Wij zijn figuranten, wij lopen een poosje met hem op', zegt Albert de Booy, die de coaching van Fortuyn na de breuk met Leefbaar Nederland van Kay van der Linde had overgenomen.

Na de moord op Fortuyn is er op landelijk niveau niemand die de regie in handen neemt en het gat opvult. De chaos rond het werven van LPF bewindslieden door zowel De Booy als Mickey Huibregtsen en Ferry Hoogendijk is daarvan een gevolg. Opmerkelijk is dat Ahmed Aboutaleb, erkend beroepsallochtoon, tijdens de kabinetsformatie figureerde als potentieel LPF-staatssecretaris van Volksgezondheid.

Chorus en De Galan kozen ervoor het leven van Fortuyn te schetsen op basis van gesprekken met mensen uit zijn directe omgeving. Het beeld dat oprijst, is dat van een energieke, gedreven, ambitieuze man wiens optreden een sterk confronterend karakter droeg. Fortuyn kon analyseren en organiseren. Hij was een begenadigd docent en spreker. Maar zijn pogingen zich bij de heersende elite in te vechten, leden schipbreuk. Zijn geschriften, die overigens door Chorus en De Galan niet worden besproken, maakten niet veel los. Dat veranderde toen hij in 1994 een column in Elsevier ging schrijven. Zijn kritiek op de stroperige staat van Kok, die de problemen rond allochtonen en criminaliteit niet benoemde, maar voor zich uit schoof, sloeg enorm aan bij de lezers, onder wie veel kleine zelfstandigen. Hij werd een gevierd redenaar die in het land volle zalen trok. Zijn optreden bij Business Class van Harry Mens leverde meteen veertigduizend extra kijkers op.

De unieke persoonlijkheid van Fortuyn heeft stellig een beslissende rol gespeeld in de aardverschuiving van 15 mei. Een verrassend inkijkje in de psyche van de aspirant-minister-president biedt het boekje van Jan Brands, Onafhankelijk, ongrijpbaar, alleen, gebaseerd op gesprekken met Fortuyn uit 1993.

Na jarenlang in psychoanalyse te zijn geweest, besloot Fortuyn 'nooit meer te schmieren', maar te zeggen waar het op staat. Juist zijn vrienden pakte hij keihard aan, maar wel uit liefde.

Fortuyn over Fortuyn: 'Voortaan doe ik alleen nog maar dingen waarvoor ik kan staan. Het was a hell of a job om zo ver te komen. Eigenlijk is mijn hele leven een worstelpartij geweest, maar nu voel ik me een sterke, vitale man. Politici en bewindslieden betonen zich in mijn nabijheid doodsbenauwd. En dat is natuurlijk niet een angst voor mijn macht, want wat heb ik te vertellen? Maar zij voelen: ''Die man, daar heb ik geen greep op.'' Dat klopt, want daar heeft niemand greep op.'

De vitaliteit, de bezieling en de liefde voor het leven die Pim Fortuyn uitstraalde, had hij al van kindsbeen af. Echt volwassen is hij nooit geworden, Pim liet zich niet disciplineren. Hij ging het gevecht aan om te kunnen zijn wie hij was. De prijs die hij daarvoor moest betalen, was dat hij steeds werd buitengesloten. Van de weeromstuit begon hij zichzelf te zien als niets minder dan een prins die was voorbestemd het land te redden van de ondergang.

Zijn levenslust verklaart misschien ook waarom de mensen van hem gingen houden, zoals bleek uit het ongekende rouwbetoon na zijn gewelddadige dood. Zoals hij zelf was, constateert Brands terecht, sprak hij de Nederlanders ook aan: als vitale, creatieve burgers die zélf hun bijdrage moesten leveren om Nederland weer op de kaart te zetten. Dat was ook het grote verschil met de gevestigde politiek, de PvdA voorop, die de kiezers slechts zag als passieve objecten van staatszorg.

Jutta Chours & Menno de Galan: In de ban van Fortuyn - Reconstructie van een politieke aardschok.
Mets en Schilt; 344 pagina's; ¿ 20,-.
ISBN 90 533 034 05.
Jan Brands, Onafhankelijk, ongrijpbaar, alleen - Gesprekken met Pim Fortuyn.
SUN, 142 pagina's; ¿ 14,50.
ISBN 90 587 508 76.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden