BeschouwingHonderd sleutelwerken

De leukste kunst is gratis kunst, op straat bijvoorbeeld

Hond Mannes bij het station van Assen.Beeld Eva Faché

Van stadsparken tot stations: overal kom je interessante kunst tegen. Nu zijn de honderd beste werken verzameld door vakblad BK-informatie.

Wie wil een ‘kunstuiting’ maken voor de haven van Maasbracht? Het budget is 100 duizend euro. De provincie Gelderland stelt tientallen duizenden euro’s beschikbaar voor een kunstwerk en, o ja, het Amsterdamse stadsdeel Zuid kan 140 duizend euro besteden aan ‘een vernieuwend en veelzijdig kunstklimaat’. Wie een goed idee heeft, mag contact opnemen. Het zijn slechts drie advertentiepagina’s uit kunstenaarstijdschrift BK-informatie, samen goed voor drie ton aan kunst in de openbare ruimte. Dat was in 2013.

‘In de veertig jaar dat het vakblad bestaat, zijn er ruim 1.600 advertenties geplaatst voor kunstopdrachten in de openbare ruimte’, vertelt Esther Didden. Zo hebben de lezers van het tijdschrift, dat in 1980 werd opgericht op initiatief van de toenmalige Rijksgebouwendienst, mede helpen bepalen hoe Nederland eruitziet. Toen Didden werd gevraagd een plan te bedenken om het jubileum te markeren, sprak het voor zich dat ze zich zou richten op ons openbare erfgoed.

Daarom plaatste het tijdschrift in november een oproep: ‘Welk kunstwerk in de openbare ruimte mag niet ontbreken in de lijst van honderd sleutelwerken?’ 471 voordrachten van in totaal 288 kunstwerken werden ingestuurd. Daarnaar werd door een achtkoppige werkgroep van kunstkenners gekeken om tot een lijst van honderd werken te komen.

De Zuil van Lely in Lelystad, door Hans van Houwelingen.Beeld Eva Faché

Het moesten kunstwerken zijn die ‘impact hebben gehad op de omgeving, die resoneren, een soort nagalm hebben, kunstwerken met lef’. Didden wil benadrukken dat het ‘geen wedstrijd’ was. De lijst die vrijdag wordt gepresenteerd is chronologisch geordend, beginnend bij een iglo-speeltoestel (1947) van Aldo van Eyck en eindigend bij Mannes (2018) van Q.S. Serafijn en Maurice Nio bij station Assen.

Maar voor wie het toch graag wil weten: John Körmelings Draaiend huis in Tilburg en Zadkines De verwoeste stad in Rotterdam waren het populairst. Ook Blauwe golven van Peter Struycken op het Roermondsplein in Arnhem werd vaak ingestuurd, ‘Dat is een echt kunstenaars-kunstwerk, het heeft veel fans onder onze achterban.’ Veel kunstwerken op de lijst zijn controversieel, denk aan Paul McCarthy’s Santa Claus (beter bekend als ‘kabouter buttplug’) in Rotterdam. En het zijn niet alleen sculpturen, ook geluidskunst (Moniek Toebosch’ Engelenzender) en videokunst (Marijke van Warmerdams Douche) staan op de lijst.

De advertentiepagina’s van BK-informatie zien er inmiddels heel anders uit. In de editie van afgelopen winter staan geen oproepen voor openbare kunstopdrachten. Er is sinds de crisis en cultuurbezuinigingen minder geld beschikbaar, zowel binnen fondsen als in de gemeenten. Tot 2013 was er een Stichting Kunst en Openbare Ruimte die zich specifiek met vernieuwende buitenkunst bezighield. 

Boomsieraad van Maria Roosen in Apeldoorn, Sprengenpark.Beeld Eva Faché

Wanneer men nu zoekt naar een kunstenaar, wordt meestal vooraf een shortlist gemaakt. Dat is jammer, vindt Didden: ‘Zo kom je er als jonge kunstenaar niet tussen. Bovendien ontstaat er een generatie van jonge cultuurambtenaren en wethouders die er niet aan zijn gewend opdrachten te geven voor kunst.’

Het volgende nummer zal het onderhoud van kunst in de publieke ruimte onder de loep nemen. Of eigenlijk: het gebrek daaraan. Voor de website van Sleutelwerken is Didden het land doorgereisd om de sleutelwerken te fotograferen. Sommige bleken er behoorlijk slecht aan toe. ‘Ik heb het de kunstenaar meteen laten weten’, zegt Didden over een kunstwerk dat ze vol graffiti aantrof. Al is nog maar de vraag of die iets kan doen: ‘Kunstenaars staan vaak machteloos. De trend lijkt dat de gemeente zich vijf tot tien jaar afwendt en dan zegt: het kunstwerk ziet er niet uit, weg ermee. Die onverschilligheid vind ik schokkend.’

Bekijk de 100 Sleutelwerken op sleutelwerken.nl

Drie opvallende Sleutelwerken en hun fan 

Zuil van Lely, door Hans van Houwelingen, onthuld juli 2002

Wat?
Een zuil van 32 meter hoog met erop een standbeeld van Cornelis Lely.

Waar? 
Stadhuisplein in Lelystad.

Waarom?
De kunstenaar wilde een ‘beeldbepalend’ monument voor Lelystad maken, hij vergeleek het met de Eiffeltoren

Omstreden? 
De beeldhouwer Piet Esser was niet gelukkig met het gebruik van zijn beeld. Er werd een compromis gesloten: zijn standbeeld stond een half jaar op de zuil. Daarna was de zuil anderhalf jaar leeg tot er een afgietsel van een beeld van Lely van Mari Andriessen kon worden geplaatst.

Geliefd?
De Lelystedelingen waren niet meteen overtuigd (zo vreesde men ‘nekkramp’ door de hoogte van het beeld), na een klein jaar kon de gemeente toch 250 brieven en e-mails van plaatselijke liefhebbers bundelen.

Voordrager
Nils van Beek, adviseur kunstopdrachten

‘Hans van Houwelingen denkt ontzettend goed na over wat de publieke ruimte is. Dit is een grootstedelijk gebaar. Compromisloos. Tegelijkertijd zit er kritiek in. Je ziet de discrepantie tussen de ambitie van Flevoland en wat er in Lelystad is gerealiseerd. Door de afmetingen van het beeld denk je meteen aan de tekentafel, Lely die als het ware over de maquette heen kijkt, alsof hij het grondniveau uit het oog is verloren. Het idee van de maakbare samenleving wordt ermee geproblematiseerd.

‘Lelystad is een prachtig idee, maar in de praktijk pakt het anders uit, dat lees je ook in Lelystad van Joris van Casteren. Die spanning zit in dit beeld, terwijl de omgeving wel serieus wordt genomen. Het maakt de omgeving levendiger. En ja, ik vind het ook mooi op een bepaalde manier. Het is van basalt, dat is knap, want het is moeilijk om basalt zo slank en hoog te bouwen. Het is goed gemaakt.’

Nils van BeekBeeld Eva Faché

Mannes, door kunstenaar Q.S. Serafijn en architect Maurice Nio, onthuld op 4 oktober (dierendag) 2018

Wat? 
Een houten hond van 6 meter hoog.

Waar? 
Station Assen.

Wat kan hij? 
Mannes reageert op verkeer en kinderstemmen door het verspreiden van waternevel uit zijn vacht.

Omstreden? 
Behoorlijk, bijvoorbeeld de lokale ChristenUnie wilde de hond liever niet.

Huidige toestand? 
Toe aan een opknapbeurt, de waternevel werkt niet en het beeld heeft een nieuwe coating nodig.

Fans?
Inmiddels is in de VVV van Assen merchandise van Mannes te vinden. Fel tegenstander en CU-raadslid Bert Wienen gaf toen hij de hond zag tegen RTV Drenthe toe: ‘Ik vind ‘m niet eens echt lelijk. Hij is kunstig gemaakt.’

Voordrager
Han Schuil, beeldend kunstenaar

‘De eerste keer dat ik het beeld zag was een overweldigende ervaring. Wat me opviel, is dat de hond er aaibaar uitziet, maar ook iets strengs heeft, iets afschrikwekkends, alsof hij de stad beschermt. ‘Een uitsmijter met allure’, schreef ik in mijn voordracht. En als je dichterbij komt, zie je de stoom, die geeft het kunstwerk iets mysterieus. Het hult zich letterlijk in nevelen.

‘Er was wat controverse vooraf las ik, omdat deze hond niet met de lokale folklore te maken heeft en duur is. Ze hadden liever een beeld van Bartje gehad. Volgens mij hebben ze dat al in Assen. En dan staat daar ineens die hond, wezensvreemd. Dat maakt het kunstwerk wat mij betreft alleen maar spannender. En als het er eenmaal is, wordt het een geliefd object, dat is een vreemd proces.

Han SchuilBeeld Eva Faché

Boomsieraad (borstlulkont), door kunstenaar Maria Roosen, onthuld op 3 december 2008

Wat? 
Een verzameling glimmende borsten, penissen en billen die in een netje aan een boom hangt.

Waar?
Sprengenpark in Apeldoorn.

Prijzenswaardig? 
Maria Roosen won in 2006 de Wilhelminaring, een tweejaarlijkse oeuvreprijs voor beeldhouwkunst, waarbij de kunstenaar opdracht krijgt een kunstwerk te maken voor in het park.

Omstreden? 
De SGP en ChristenUnie vonden het kunstwerk ‘aanstootgevend’.

Hufterproof? 
In 2017 werd het kunstwerk uit de boom gestolen, waarschijnlijk in de hoop dat het van kostbaar materiaal was. De inhoud van het netje is echter van roestvrijstaal. Vissers vonden de ‘buit’ vorig jaar zwaar beschadigd in het Apeldoorns Kanaal.

Voordrager
Mieke Conijn, directeur Kunstenlab, lid werkgroep Sleutelwerken

‘Ik rijd er weleens langs. Dat gaat zo: je ziet eerst iets glinsteren, een verborgen sieraad. Dan wil je ernaartoe, maar je kunt er niet bij. Dat gevoel wordt versterkt door het netje. Dat draagt bij aan het gevoel dat het werk oproept, het gaat om verlangen. Dat maakt het kunstwerk sensueel – en niet pornografisch, zoals in de lokale politiek wel is gezegd.

‘Maria Roosen maakt heel kwetsbare kunstwerken, vaak van glas. Dit kunstwerk is van roestvrijstaal, maar het heeft ook die kwetsbare uitstraling, het zou gecoat glas kunnen zijn. Ik vind het mooi dat deze sensuele vormen een plek krijgen in de publieke ruimte. Wat dit kunstwerk bovendien bijzonder maakt, is dat het in een boom hangt. Dat is een onverwachte plek, die nieuwsgierig maakt.

‘Roosen was de eerste vrouw die de Wilhelminaring won. We hebben geprobeerd in de lijst Sleutelwerken ook te letten op de man-vrouwverhouding. In de openbare ruimte is kunst van mannen oververtegenwoordigd, ook ten opzichte van de verhouding in de kunst. Dat merk ik nu zelf ook bij de samenstelling van de IJsselbiënnale. Ik denk dat het te maken heeft met een grotere mate van zelfvertrouwen bij mannelijke kunstenaars. Het is complex om een kunstwerk voor buiten te maken. Mannen hebben vaker die Pippi Langkous-houding: ik heb het nog nooit gedaan, dus ik denk dat ik het wel kan. Dit is overigens nooit onderzocht voor zover ik weet.’

Mieke ConijnBeeld Eva Faché

Land vol kunst

Vanaf 1945 nam kunst in de openbare ruimte een vlucht in Nederland. De eerste jaren vooral om de oorlog te herdenken met monumenten, maar ook om delen stad die moesten worden herbouwd te verfraaien. In de jaren zestig en zeventig hielden de kunstwerken vaak verband met de architectuur, de decennia erna kreeg kunst een sociale en maatschappelijke dimensie: de kunstwerken moesten over mensen, bijvoorbeeld de omwonenden, gaan.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden