Oog voor detail Leibanden

De leiband voor kinderen kennen we, maar wat doet hij op dit schilderij bij een zwarte bediende?

Je ziet het pas goed van dichtbij. Wieteke van Zeil over opmerkelijke en veelbetekenende bijzaken in de beeldende kunst. Deze week: leibanden.

Leopold circa 1725-49 (geboortenaam onbekend), anonieme schilder Beeld Centraal Museum Utrecht

Kunst kijken is soms een beetje Sherlock Holmes spelen. Een schilderij werpt je even in een andere tijd, met andere gewoontes, andere spullen en details. Hoe weet je of iets is wat je denkt? ­Tegelijkertijd kan alles ook nog eens nep zijn; schilders manipuleerden genoeg. Ze maakten lelijke mensen mooi, kleine huizen groot, wilde dieren lief. Kunst is óók goochelarij. Toch kan een ­detail je soms op een nieuw spoor zetten.

Kunstenaar Joyce Vlaming is zo’n Holmes; sinds 2011 isoleert ze met haar camera de zwarte bij­figuren op oude Hollandse schilderijen, figuren die lange tijd over het hoofd gezien zijn. Inmiddels heeft ze, met hulp van historicus Annemieke van der Vegt, een ­collectie opgebouwd van grote, autonome portretten van deze ­figuren. In het Centraal Museum maakt dat indruk; we krijgen even kans om deze ‘menselijke accessoires’ – wat ze voor de schilder vaak waren ­– aan te kijken. Het project past bij de nieuwe aandacht die er sinds kort is voor zwarte aanwezigheid in de westerse kunst. En soms levert die aandacht weer een nieuw zoektochtje op: nu dus.

Joyce Vlaming

Leopold circa 1725-49 (geboortenaam onbekend)

2012-19

C-print in lijst, fotografisch detail uit Portret van Johanna Charlotte van Anhalt-Dessau, anonieme schilder

100 x 66 cm

Te zien t/m 30 juni in de tentoonstelling Act II: 12 Portraits in Centraal Museum Utrecht

Ik zag Leopold, de bediende van Johanna Charlotte van Anhalt-Dessau – schematisch koppie, genoemd naar de broer van Johanna. Dat is ontdekt door archiefonderzoekers uit Duitsland, waar dit schilderij mogelijk vandaan komt. En Leopold heeft iets aan zijn schouders hangen.

Misschien had u eerst de ijzeren band om zijn nek opgemerkt; een verwijzing naar de slavenband, een obscure decoratie voor bedienden, die meestal de facto kindslaven waren. Je ziet ze veel in portretten. Maar wat ik dus nog nooit gezien had: die banden aan zijn schouders. Niet bij een volwassene in elk geval.

Fotografisch detail uit Portret van Johanna Charlotte van Anhalt-Dessau, anonieme schilder Beeld Centraal Museum Utrecht

Banden aan de schouders zie je veel in Hollandse portretten bij kinderen; het zijn de originele ‘leibanden’, de voorloper van een tuigje, om ‘aan de leiband’ te ­lopen. Ze werden van prachtige stof gemaakt en vaak dragen de kinderen er een kostbare valhoed van fluweel bij.

Ik moest dus even schakelen toen ik de rood met zilveren leibanden bij deze jongen zag. Hij is veel te oud voor een tuigje. Zou het ook als ‘decoratie’ modieus zijn geweest bij volwassen? Ik heb het zelf nooit gezien. Kunsthistoricus Elmer Kolfin van de Universiteit van Amsterdam, die ik erover mailde, sloeg een catalogus van tweehonderd Hollandse portretten erop na en vond er niet één – fijn detectivewerk dat zeker een indicatie geeft. Ook kostuumhistoricus Trudie Rosa de Carvalho van Paleis Het Loo kent ze niet anders dan van kinderen. Ze vond er wel twee aan de schouders van zwarte bedienden in ­andere portretten. ‘Het lijkt decoratief, maar er kan een dubbele bodem onder zitten’, schrijft ze. Dubbel als in: een wrange verwijzing naar de afhankelijkheid van de bediende, en/of een vergelijking van deze zwarte bediende met een kind. Elmer Kolfin schrijft dat de kostuums er kostbaar uitzien en het ­zeker geen vermaakte kinder­kleding is.

De schilder van het oorspronkelijke portret is niet bekend. Maar het fijne van levende kunstenaars is dat je ze gewoon kunt bellen. dm’en via Twitter, in het geval van Joyce Vlaming. Zij had de lei­banden niet herkend, schrijft ze, maar een klein onderzoekje leverde drie andere voorbeelden van leibanden bij zwarte figuren. Dat zijn er al vijf: Sherlock heeft beet. Het was dus geen uitzondering. Langzaam borrelen nieuwe vragen op over de verhouding tussen rijke mensen in Holland en hun zwarte bedienden.

Volg Wieteke van Zeil op ­Instagram: @artpophistory

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 de Persgroep Nederland B.V. - alle rechten voorbehouden