De legende Solidariteit heeft haar glans verloren

Solidariteit is geschiedenis geworden. Twintig jaar na de akkoorden van Gdansk, die een einde maakten aan de stakingen en het vrije vakverbond legaliseerde, heeft de beweging evenals haar voormalige leider Lech Walesa veel van haar aanzien en aanhang verloren....

Zelfs Aleksander Kwasniewski zegt deze week, achteraf, dat hij in 1980 bij 'Solidariteit' had willen gaan. Veel leden van zijn communistische partij deden dat. Maar, zegt hij ook achteraf, hij hield niet van de 'op hol geslagen kudde schapen' die onder de vlag van Solidariteit door Polen galoppeerde. Nu moet de president zijn excuses aanbieden aan de tien miljoen Polen die zich in 1980 wél bij Solidariteit aansloten - de 'op hol geslagen schapen'.

De president maakte zijn opmerking aan de vooravond van de viering van het twintigjarig jubileum van de 'akkoorden van Gdansk': de overeenkomst die de toenmalige communistische Poolse regering op 31 augustus 1980 sloot met het vrije vakverbond Solidariteit. De akkoorden maakten een einde aan een staking die op de scheepswerf van Gdansk was begonnen.

Het vrije vakverbond werd gelegaliseerd en breidde zich vervolgens als een inktvlek over heel Polen uit. Mensen uit alle geledingen van de maatschappij sloten zich erbij aan. De beweging groeide zo onstuimig dat de Poolse communisten zich in het nauw gedreven voelden. Partijleider generaal Wojciech Jaruzelski riep de staat van beleg uit, en de leiders van Solidariteit werden gevangen gezet.

De jaren tachtig werden gekenmerkt door harde repressie, die pas ophield toen Solidariteit in 1989 - geholpen door de veranderde politieke situatie in Moskou - alsnog de communisten op de knieën dwong.

Kwasniewski werd in 1980 dus geen lid van Solidariteit, maar bleef voorzitter van de socialistische jeugdbeweging en lid van de communistische partij. De president is daarom ook niet uitgenodigd voor het jubileum dat de hele week in Gdansk wordt gevierd. Tactvol is dat niet, net zomin als zijn eigen opmerking over de op hol geslagen schapen.

Het is typerend voor de politieke stijl in Polen. Dat Kwasniewski zo'n opmerking kan maken en in de opiniepeilingen toch kan rekenen op steun van 60 procent van de bevolking, is tekenend voor de positie van Solidariteit.

De legende heeft haar kracht verloren. Solidariteit is geschiedenis geworden. De solidariteit die de stakende havenwerkers verbond met tandartsen, tramconducteurs en postbodes is twintig jaar na 'Gdansk' verdwenen. In plaats van met elkaar zijn de Polen meer bezig met alledaagse zaken als inflatie, werkloosheidscijfers en de sterk gestegen benzineprijzen.

Ook de onderlinge solidariteit van de actieleiders van weleer heeft plaatsgemaakt voor alledaagse particuliere politieke strijd. Zij bestrijden elkaar vaak net zo hard als zij in het verleden eensgezind de (ex-)communisten bestreden.

Niet alleen Kwasniewski ontbreekt op de lijst van genodigden voor de jubileumviering in Gdansk. Ook Adam Michnik is niet welkom. Michnik, destijds een vooraanstaand adviseur van Solidariteit, is tegenwoordig als hoofdredacteur van de Gazeta Wyborcza een belangrijk criticus, die vooral in kringen van het huidige Solidariteit niet erg geliefd is.

Het huidige 'Solidariteit' is in feite alleen nog in naam verbonden met de beweging van 1980. De beweging viel kort na 1989 uiteen in een waaier van partijen en partijtjes. Het 'Solidariteit' dat overbleef was alleen nog een gewone vakbond, niet langer onder leiding van de legendarische Lech Walesa, maar van de carrièrebeluste Marian Krzaklewski - over wie Walesa schamper opmerkt dat hij tijdens de staking van 1980 'op vakantie was in Bulgarije'.

Krzaklewski heeft Solidariteit opnieuw politieke betekenis gegeven, in de vorm van de 'Solidariteit Verkiezings Actie' (AWS). Onder de Solidariteit-paraplu verzamelde hij tientallen rechtse en ultrarechtse partijtjes. Dit rechtse conglomeraat haalde bij de jongste parlementsverkiezingen een opmerkelijke overwinning en regeerde sindsdien met de Vrijheids Unie, de partij van de ex-Solidariteit-adviseurs.

De regering viel uiteen, niet door ruzie over idealen maar over haar economisch beleid. Sindsdien vormt AWS in haar eentje een wankele minderheidsregering.

Opiniepeilingen duiden erop dat de rol van beide ex-Solidariteit-partijen na de komende verkiezingen zal zijn uitgespeeld. De Solidariteit-legende spreekt de kiezers niet meer aan. AWS kan alleen nog uiteenvallen, of voortgaan als een normale, zeer rechtse politieke partij.

Voor het zover is, wil Krzaklewski verder. Hij is, net als Walesa, kandidaat bij de presidentsverkiezingen van 8 oktober. Maar net als Walesa maakt hij weinig kans tegen de populaire Kwasniewski. De herdenking in Gdansk kan beiden in de opiniepeilingen nog een beetje omhoog helpen, maar niemand gelooft dat Kwasniewski nog in te halen zal zijn. Zeker niet voor Walesa, wiens politieke rol in 1995 was uitgespeeld toen Kwasniewski hem versloeg bij de presidentsverkiezingen.

Walesa is in de marge terechtgekomen en heeft nog maar de steun van 3 procent van de bevolking.

Maar in Gdansk is Walesa deze week de belangrijkste eregast. De elektricien, stakingsleider, Nobelprijswinnaar en eerste president van postcommunistisch Polen opende dinsdag een tentoonstelling in dezelfde ruimtes in de scheepswerf waar hij twintig jaar geleden de akkoorden mede ondertekende.

'Wegen naar vrijheid', heet de expositie. Zelfs de ruziënde ex-leden van Solidariteit zijn het daarover eens: Polen is een vrij land geworden, en wat je ook over zijn politiek of zijn economie kunt zeggen: het is er beter dan onder het communisme.

Misschien zou die vrijheid er zonder Solidariteit ook zijn gekomen - zelfs daarover zijn de geleerden in Polen het tegenwoordig niet meer eens. Maar Solidariteit was er, en het heeft een opzienbarende rol vervuld.

Voor de kopstukken van weleer is dat reden genoeg om van 31 augustus een nationale feestdag te willen maken. Maar daar voelt president Kwasniewski niets voor. 'Alleen als daar zeer brede parlementaire steun voor bestaat, en dat zie ik de komende vijftig jaar nog niet gebeuren', zegt hij daarover.

En over vijftig jaar kraait er geen haan meer naar, moet hij gedacht hebben. Want het zal een regelrecht wonder zijn als er tegen die tijd van het nu al onherkenbaar verbleekte Solidariteit nog een spoor terug te vinden zal zijn.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden