De lange weg der studie

Omhoog langs de ladder van Verbeelding

Een voorvechtster van de vrouwenstrijd wordt ze genoemd, de 15de-eeuwse schrijfster Christine de Pizan, de eerste vrouw die leefde van haar geschriften. Maar een geharnaste feministe was ze zeker niet.

Christine werd bijzonder omdat ze als eerste vrouw in de Middeleeuwen haar stem op papier durfde te laten klinken uit protest tegen de de onbeschofte uitlatingen van haar mannelijke collega's over vrouwen. Verleidsters zouden het zijn, die mannen in het verderf stortten en de schuld waren van de zondeval - had Eva immers niet Adam de appel aangeboden in het Paradijs? In 1405 schreef Christine het beroemd geworden Cité des Dames, waarin zij van woorden een stad bouwde die alle vrouwen onderdak zou kunnen verschaffen.

Zij werd schrijfster uit noodzaak. Als dochter van de astroloog en lijfarts van koning Karel de Vijfde aan het hof in Parijs, Tommaso de Pizan, had ze, anders dan de meesten van haar tijdgenotes, de gelegenheid onderwijs te volgen en te lezen wat ze wilde. Vijftien jaar jong werd ze uitgehuwelijkt aan de secretaris-hoveling Etienne de Castel. Het werd, ofschoon zij haar man niet zelf had uitgezocht, een zeer gelukkig huwelijk.

Toen ze nog geen twintig was, sloeg het noodlot toe. Binnen een paar jaar verloor ze een van haar zoons, haar vader, haar beschermheer Karel de Vijfde, en ten slotte tijdens een pestepidemie haar geliefde echtgenoot Etienne. Als 25-jarige weduwe stond ze voor de opgave de kost te verdienen voor haar moeder, kinderen en jongere broers.

'Alleen ben ik en zoek alleen te wezen/ Alleen ben ik en van mijn lief verlaten/ .../ Alleen ben ik, dan bitter, dan gelaten,/.../ Alleen ben ik en zonder vriend gebleven', schreef zij in een van haar Honderd ballades (in de vertaling van J.H. Leopold). Ze heeft de dood van haar man diep betreurd. Ook haar geschrift Le Chemin de longue étude, door René Stuip vertaald onder de titel De lange weg der studie, begint met een klacht.

Op de 5de oktober van het jaar 1402 heeft Christine zich teruggetrokken in haar studeerkamer. Ze voelt zich verlaten en verwijt vrouwe Fortuna dat die haar te hard heeft getroffen. Dan neemt ze het boek ter hand dat al velen in de loop van de eeuwen heeft geholpen hun tragische omstandigheden te accepteren: De vertroosting van de filosofie, van de 5de-eeuwse auteur Boëthius. Uit deze lectuur begrijpt zij dat ze moet uitstijgen boven haar alledaagse omstandigheden.

Via een ladder , gestuurd door 'Verbeelding', klimt ze naar de hemel, geleid door de Griekse zieneres Sibylla - in de Middeleeuwen geldend als een van de 'heidense filosofen' die de komst van Christus hadden aangekondigd. In de kring die het dichtst bij de aarde ligt, is zij getuige van een debat dat het leeuwendeel vormt van haar werk De lange weg der studie.

Aan het hof van Dame Rede redetwisten vier vrouwen, de Dames Rijkdom, Ridderschap, Adel en Wijsheid, over de eigenschappen die de gewenste wereldheerser zou moeten bezitten. Uiteraard schetsen zij alle vier de karakters van kandidaten die in hun kraam te pas komen. De Dames Ridderschap en Adeldom wensen een heerser die moedig is, tegen een stootje kan en uit een adellijk geslacht stamt. Dat betekent niet dat hij op de lauweren van zijn voorvaderen kan rusten. Zij die alleen maar vasthouden aan de adeldom van hun voorgeslacht, 'als mest die blinkt in de zon', zegt Dame Wijsheid in haar commentaar op het betoog van Adeldom. Adel, luidt de conclusie, moet samengaan met deugd.

De arrogante Dame Rijkdom heeft andere verlangens. 'Het is graaien maar, en je hoeft niet goed of eerlijk te zijn om mijn goederen te verkrijgen', zegt zij in een verbazingwekkend eigentijds klinkend betoog. Maar Dame Wijsheid noemt Rijkdom een 'vuile, gemene slet' en verlangt van een wereldheerser vooral wijsheid.

Christine krijgt de opdracht de uitkomst van het debat voor te leggen aan haar vorst Karel de Zesde (die toen al tien jaar aan aanvallen van waanzin leed) en de prinsen aan h

et Franse hof. Langs de ladder van Verbeelding daalt zij weer af naar de aarde. Dan wordt zij wakker in haar eigen bed. Het is ochtend.

De lange weg der studie is geen gezellige roman - een genre waarover Christine zelf schrijft dat het haar niet verder brengt. Het betoog is een combinatie van een autobiografie, een gedroomde visionaire reis en een debat tussen allegorische figuren, gelardeerd met een overdaad aan citaten van geleerde zegslieden. Zoals voor de meesten van haar tijdgenoten was originaliteit voor Christine de Pizan niet van belang. Zij gaat in dit werk welbewust op de schouders van haar grote voorgangers staan en laat hen werk citeren door het in de mond te leggen van allegorische figuren.

Om dit boek te waarderen moet de lezer bereid zijn om, met Christine, de ladder van Verbeelding te beklimmen. Alleen dan wordt duidelijk wat de visie was van een moedige middeleeuwse vrouw op de politieke problemen van haar tijd.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden