De lange reis van Nicolaes Ruts

Hij heeft zich een doel gesteld dat even groots als simpel is. De Amerikaanse kunsthistoricus Burton Fredericksen, verbonden aan het Getty Information Institute in Los Angeles, documenteert de lotgevallen van alle schilderijen die in de zestiende en zeventiende eeuw in Europa zijn gemaakt....

De herkomst van een kunstwerk is van groot belang, merkte de meer dan gefortuneerde Amerikaan John Paul Getty, toen hij halverwege de jaren zestig in een klein zaakje in Parijs een schilderijtje van Rafaël kocht. Een provenance, een 'stamboom' of pedigree van het schilderij, leverde de handelaar niet bij de koop. Daarom vroeg Getty aan een van de conservators van zijn kunstverzameling de herkomst van het schilderij te achterhalen.

Die conservator was Burton Fredericksen. Hij pluisde stadsarchieven en museumbibliotheken in Europa door en vond uiteindelijk de echte Rafaël in een klein museum in de Franse provincie. Getty's aanschaf bleek een kopie.

Met deze 'miskoop' was Fredericksens belangstelling gewekt. Wat kon je wel niet allemaal vaststellen als je in kaart bracht welke weg een kunstwerk gegaan was vanaf het moment van schepping tot aan het heden? Om te beginnen kon je een kunstwerk toeschrijven aan een bepaalde kunstenaar. Je kon de oorsprong van een kunstwerk bewijzen, en daarmee definitief onderscheid maken tussen echt en vals, kopie en origineel. Dat had het incident met de Rafaël bewezen.

Toen Getty in 1976 overleed en zijn enorme nalatenschap in een Trust werd ondergebracht, besloot Fredericksen van dit particuliere geval een project te maken. Hij wilde van alle schilderijen die in de zeventiende en achttiende eeuw in Europa zijn gemaakt weten wat hun herkomst is tot aan het moment van hun ontstaan. Daartoe moest hij archiefmateriaal in alle belangrijke bibliotheken en archieven in Europa en de Verenigde Staten bestuderen.

In 1982 richtte Fredericksen in Getty's thuisbasis in Californië een onderzoeksgroep op, de Getty Provenance Index. Hij schreef over de hele wereld wetenschappers en archivarissen aan. Op het eerste gezicht leek de Index een onderneming bedacht door een kunsthistoricus die niet alleen te veel geld op zak had, maar ook ten prooi was gevallen aan grootheidswaan. Maar langzaam begon het netwerk zich te vertakken en te functioneren. Archieven werden ontsloten, weerbarstig materiaal werd 'getemd'.

In Groot-Brittannië, Italië, Spanje en Nederland zijn inmiddels kunsthistorici en archivarissen - consultants - met een grote kennis van lokale cultuur en kunstwetenschap aangetrokken. Zo werkt in het Haarlems gemeentearchief Pieter Biesboer, die al meer dan twintig jaar onderzoek doet naar zeventiende-eeuwse boedelinventarissen in die stad. Sommigen worden betaald door de Getty Trust, anderen worden 'uitgeleend' door de instellingen waaraan ze verbonden zijn. In ruil voor het beschikbaar stellen van mankracht krijgen de instituten de cd-rom, waarvan het eerste deel negenhonderd dollar kost, gratis. Volgende delen van de cd-rom, die naar verwachting om de anderhalf à twee jaar gaan verschijnen, zullen goedkoper worden, belooft het Getty.

In Frankrijk participeren de Bibliothèque et Archives des Musées de France, gehuisvest in het Louvre; in de Verenigde Staten de Frick Library in New York en de National Gallery in Washington; in Nederland het Rijksbureau voor Kunsthistorische Documentatie in Den Haag en het Rijksprentenkabinet in Amsterdam. In tientallen stadsarchieven - in Madrid en Valladolid, in Rome, Milaan, Venetië, Napels, Siena, Ferrara en Frascati, in Amsterdam, Haarlem, Utrecht, Hoorn, Dordrecht en Wijk bij Duurstede - zijn gegevens verzameld. Onlangs hebben ook de Hermitage in St.Petersburg, de Kunsthalle in Hamburg en het Museum voor Schone Kunsten in Brussel besloten aan het project mee te werken.

Op de eerste cd-rom, Documents for the History of Collecting, staat de complete herkomstgeschiedenis van ruim 11.000 schilderijen uit Amerikaanse, Ierse en Britse musea, met verwijzingen naar 32.000 schilderijen. Deze database is vooral een proeve van hoe alle edities van de cd-rom er in de toekomst uit moeten gaan zien. Het is een smaakmaker, met louter beroemde schilderijen uit museale collecties. Het portret dat Rembrandt in 1631 van de Amsterdamse koopman Nicolaes Ruts schilderde, is zo'n mooi, ideaal voorbeeld. Met één druk op de knop en in één oogwenk valt de hele verzamelgeschiedenis van het schilderij te overzien. Vanaf het moment dat het schilderij in bezit kwam van Susanna Ruts, de opdrachtgeefster, tot aan het moment dat het in de Frick Collectie in New York terechtkwam. Niet alleen wordt duidelijk door wiens handen het schilderij ging. Ook is gedetailleerde informatie op te vragen, zoals welke schilderijen nog meer op de veiling van de collectie van Anthony Meynts in 1823 zijn ingebracht en verkocht.

Maar zo kant en klaar bieden de andere databases op de cd-rom zich nog niet aan. Voor de periode van vóór 1800 is gezocht in notariële archieven, in boedelinventarissen die zijn opgesteld ter gelegenheid van iemands overlijden of faillissement. In totaal zijn nu 105.000 schilderijen en soms ook prenten uit die inventarissen opgeslagen, maar compleet is dit aantal nog lang niet. Zo is van een zeldzaam Rivierlandschap dat geschilderd is door Hercules Seghers wel te achterhalen waar het schilderij zich nu bevindt (in het Detroit Institute of Arts). Maar op de vraag naar de provenance van dit schilderij geeft de cd-rom geen antwoord. Hetzelfde geldt voor de veilingcatalogi, een belangrijke bron van kennis over het achttiende- en negentiende-eeuwse kunstbedrijf. Nog maar een piepklein periodetje is gedocumenteerd. Voor Groot-Brittannië is de periode van 1801 tot 1825 in de computer ingevoerd, in Frankrijk en Nederland de periode van 1801 tot 1810.

'Je moet de Getty cd-rom niet als áf beschouwen, maar als een work in progress', zegt Marten Jan Bok. Bok, die in 1994 promoveerde op een onderzoek naar vraag en aanbod op de Nederlandse kunstmarkt in de zeventiende eeuw, is als kunsthistoricus verbonden aan de universiteit van Utrecht en een van de eerste medewerkers aan de Getty Provenance Index in Nederland. 'De cd-rom is geen bijbel, geen eindproduct. In de vorm waarin ze nu bestaat zit ze nog vol hiaten.'

Bok doelt niet alleen op het beperkte aantal gegevens dat in de computer is ingevoerd. Ook de kwaliteit van de aangeleverde informatie wisselt. Zo vermelden sommige medewerkers in noten welk belang een bepaalde veiling had in de kunsthandel, ze interpreteren het materiaal; anderen doen dit niet. In transscripties van oude teksten kunnen makkelijk fouten worden gemaakt. En ook bij het toekennen van de iconclass-nummers aan de schilderijen (een internationaal gehanteerd iconografisch coderingssysteem) schuilt het ongeluk in een klein hoekje.

Die toekenning wordt namelijk door Amerikaanse wetenschappers in Malibu gedaan, die zich baseren op de authentieke teksten in archaïsch Nederlands, Duits en Engels die de consultants vanuit Europa aanleveren. 'Onderzoekers die absolute zekerheid willen hebben over een op deze cd-rom opgevoerde bron, zouden eigenlijk het origineel moeten raadplegen', zegt Bok.

Toch noemt Bok de Provenance Index 'een van de grote vernieuwingen op het gebied van de kunstgeschiedenis'. 'Nog nooit hebben kunsthistorici met relatief zo weinig inspanning, door op de computer op trefwoorden te zoeken, een zo omvangrijk gegevensbestand tot hun beschikking gekregen. Herkomstonderzoek is in de kunstgeschiedenis verschrikkelijk belangrijk. Bij tentoonstellingscatalogi loopt de provenance van kunstwerken vaak maar terug tot aan de negentiende eeuw. Alleen voor de absolute top van schilderijen bestaat de traditie om de herkomst van een doek te vermelden. Maar zelfs binnen het oeuvre van Rembrandt zijn er werken waarvan we de opdrachtgevers niet kennen.

'Aan de hand van dit minutieuze archiefonderzoek, dit zware secretaressewerk, op grote schaal uitgevoerd, kun je achterhalen wat de functie van ieder kunstwerk is geweest, waar het heeft gehangen. Voor iedere kunsthistoricus die bezig is met de geschiedenis van het verzamelen, met de geschiedenis van smaak, van toeschrijvingen en prijsontwikkelingen in kunst is dit project van belang.'

De Provenance Index zal ook een schat aan informatie gaan opleveren over verloren gegane kunstwerken. 'Op de cd-rom staan verwijzingen naar schilderijen die in de loop van de eeuwen vernield zijn, uit elkaar gehaald, verzaagd of gewoon totaal vernietigd. Dankzij het onderzoek dat nu wordt gedaan zal het mogelijk worden om reconstructies te maken van verloren gegane oeuvres, van kunstenaars die in de zestiende eeuw beroemd waren maar in de eeuwen daarna vergeten raakten.'

Ernst van de Wetering, hoogleraar kunstgeschiedenis aan de universiteit van Amsterdam en leider van het Rembrandt Research Project - de onderzoeksgroep die sinds 1969 het hele oeuvre van Rembrandt op authenticiteit bestudeert - weet hoe belangrijk provenance-onderzoek kan zijn. 'Afschrijvingen' van beroemde schilderijen van 'Rembrandt', zoals de Poolse Ruiter en De Man met de Gouden Helm, leidden tot verhitte discussies binnen en buiten de museale wereld over de waarde(daling) van Rembrandts kunst. Maar herkomstonderzoek kan ook bescheiden resultaten hebben, en licht werpen op de interpretatie van wat er op een schilderij te zien is.

Dat merkte Van de Wetering, die niet bij de Getty Provenance Index betrokken is, toen hij met zijn team een lachend zelfportret van Rembrandt uit Keulen ging bestuderen. 'Op de linkerbovenhoek van dit schilderij zie je een mysterieuze figuur', zegt Van de Wetering. 'Men vermoedde dat in de loop der tijd stukken van dit schilderij waren afgezaagd. Maar geen wetenschapper had tot dusverre vast kunnen stellen wie de figuur naast Rembrandt op het schilderij was en waarom Rembrandt zichzelf lachend had afgebeeld. Na veel speurwerk vonden wij in een achttiende-eeuwse boedelinventaris de alleroudst bekende vermelding van dit schilderij. Die luidt: 'schilder schildert oude vrouw'. Dank zij deze vermelding hebben we het schilderij ikonografisch kunnen duiden. Rembrandt heeft zichzelf hier geportretteerd als de Griekse schilder Zeuxis die zich doodlacht als hij een oude heks schildert.'

Ook medewerkers van het Rembrandt Research Project raadplegen inmiddels de Provenance Index. Van de Wetering zelf houdt zich liever bezig 'met de materiële kant van de zaak'. Met schilderijen dus en met de echte bronnen, met knisperend papier en mappen waar het stof vanaf waait als je ze opent. Want wie de originelen leest begrijpt: de verrassingen die zij kunnen opleveren, kan geen cd-rom evenaren.

The Getty Provenance Index - Documents for the History of Collecting (cd-rom); 900 dollar.

De cd-rom is na afspraak te raadplegen op het Rijksbureau voor Kunsthistorische Documentatie in Den Haag en het Rijksprentenkabinet in Amsterdam.

Emailadres: gii-info @ getty edu.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden