De lagere school is een gezellig en herkenbaar boek voor iedereen boven de 40

Aangenaam laconiek beschrijft Daniëls de verzonken wereld van de lagere school. Het boek blijft anekdotisch, een bredere blik ontbreekt.

Het stampen van de tafels. Vijftig kinderen in een klas. Rapportcijfers voor vlijt en gedrag. De meester die bordenwissers naar kinderhoofden gooide. De venijnige tik op de vingers met een liniaal. In de hoek staan met 'Ik ben dom' op de rug. Als laatste gekozen worden bij gymnastiek, zó vernederend. En, o gruwel, de schooltandarts met zijn mobiele martelkamer, waarvoor kinderen sidderend in de rij stonden. Het bestaat allemaal niet meer - mag je hopen. De tijd dat onderwijs er vooral leek te zijn om kinderen te kwellen is voorbij.

Non-fictie; Wim Daniëls; De lagere school; Prometheus; 224 pagina's; euro 19,99.

Maar er zijn ook mooie dingen verdwenen. De uit volle borst gezongen canon bijvoorbeeld. Het diploma Melkbrigadier. Onbekommerd alleen naar school lopen. Uren staren naar mooie schoolplaten. Schoonschrijven met een kroontjespen. Gratis schoolzwemmen. Niet voortdurend getoetst en gemonitord worden. Dat was toch wel fijn.


Zó was het vroeger, op de lagere school - u herkent het wel hè, lezer? Nu is het allemaal héél anders. Niet per se slechter hoor, maar anders. Dat is de teneur van De lagere school van Wim Daniëls. 'Een heerlijk boek', prijst de uitgever, ook door de prachtige illustraties van de schoolse dingen die voorbij zijn. Heel herkenbaar voor iedereen van boven de 40 die op een lagere school heeft gezeten. Vanaf 1985 heette die de basisschool.

Het is ook een leuk boek. Op aangenaam laconieke toon voert taalkundige Daniëls ons langs voorwerpen en verschijnselen waaruit onmiskenbaar de geur van oude schoolgebouwen opstijgt, die vertrouwde mengeling van krijt, potloodslijpsel en kindertjespis. Hij beschrijft die verzonken wereld treffend. Het is onweerstaanbare nostalgie voor wie het verleden koestert of zich graag wentelt in de kwellingen van zijn jeugd. Zulke mensen laat Daniëls ook uitvoerig aan het woord in lange citaten, plompverloren achter elkaar gezet bij elk thema. Citaten als: 'Ik ben een keer voor straf door een non in een kelderkast gestopt', of: 'Met de kroontjespen maakte je mooie grote lussen en krullen, dat was geweldig.' Soms leidt de herinnering tot poëzie: 'Nog altijd ruik ik chloor als ik een glacékoek zie', zegt iemand over het schoolzwemmen.

Toch verwacht ik van een boek dat De lagere school heet meer dan een verzameling heerlijke herkenbaarheden. Meer beschouwing en analyse, een bredere historische blik en meer harde feiten hadden dit boek grotere waarde gegeven.

Waarin verschilde de basisschool nu eigenlijk van de lagere school? En wat was op den duur het gevolg van die verschillen? Hoe ontwikkelden de pedagogische en onderwijskundige ideeën zich? Veranderde de selectie voor de middelbare school na de invoering van de basisschool? Kregen kinderen meer gelijke kansen? Hoe zat het met de verschillen tussen openbaar, confessioneel en algemeen bijzonder onderwijs? Tussen, dorps-, stads- en elitescholen? Jongens- en meisjesscholen? Wat betekende de komst van kinderen van 'gastarbeiders' voor de lagere school? Wanneer begon de status van de leraar af te nemen en waardoor?

Zulke vragen hadden heel goed in dit boek gepast. Daniëls had de antwoorden niet zelf hoeven verzinnen, er is genoeg onderzoek voorhanden. Misschien was het de bedoeling dat zich via de voorwerpen en verschijnselen een mentaliteitsgeschiedenis zou aftekenen, een veranderende maatschappij en kinderwereld. Dat is niet goed gelukt. Soms schampt hij er even langs, als het toevallig bij een thema past, zoals in het hoofdstuk 'De meester en de juf', of als een geïnterviewde vertelt dat zij als gewoon meisje niet naar de hbs mocht. Liever houdt Daniëls het anekdotisch. Een gezellig boek.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.