De laatste ontsnapping

Een hard en loeischerp mannenportret

Gezichtsbepalend voor het werk van Jan van Mersbergen was zijn vierde, Morgen zijn we in Pamplona (2007). Daarin ging het over twee stille mannen. Een van hen droeg een groot geheim. In zijn zesde, Naar de overkant van de nacht (2011), dat bekroond werd met de BNG Literatuurprijs, volgden we een eenzame drinker tijdens de carnavalsnacht. Weer lazen we over zo'n eenling, die beetje bij beetje z'n tragische levensgeschiedenis prijsgaf. Hij vertelde over de kinderen, die niet van hem waren, maar over wie hij noodgedwongen toch vaderde. Beide boeken worden verfilmd.

In De laatste ontsnapping combineert Van Mersbergen opnieuw een aantal vertrouwde motieven: er is een man, deze keer Ivan genaamd, met een geheim. En er is een verteller. Wat de twee samenbrengt, is de vriendschap tussen hun zoontjes, Deedee en Ruben die bij elkaar in de klas zitten.

Wanneer de verteller zijn baan verliest, richt hij zich meer op Ruben en diens bezigheden. Voortaan brengt hij zijn zoontje naar judo, smeert hij de broodjes en vadert hij even makkelijk over Deedee als over zijn eigen zoon.

Via Deedee leert hij Ivan kennen, die tot voor kort geen rol van belang speelde in het leven van zijn kind. Binnen enkele maanden tijd komt daarin verandering.

Ook op het leven van de verteller krijgt Ivan beslissende invloed: Ivan is ontsnappingskunstenaar in een club. Wekelijks voert hij zijn act op met touwen en soms met vuur. Ivan leeft vooral 's nachts, bezoekt bars waaronder de Johan. Steeds vaker komt de verteller, die tot zijn eigen vreugde overdag niet meer naar kantoor hoeft, met hem mee. Zo worden ze vrienden. Zwijgend, zuipend. Meer en meer kopieert de verteller het gedrag van Ivan. En terwijl moeder de vrouw overdag de kost verdient, heeft Rubens vader vluchtige seks met onbekende dames uit de clubs. Binnen een paar maanden ontstaat er een patroon van drinken, vozen en vaderen. Ondertussen verkneukelt de verteller zich ook nog om zijn ex-collega's die hun dagen op kantoor slijten.

Overbodig te vragen wie hier de ware ontsnappingskunstenaar is. Dat brengt ons op de vraag of De laatste ontsnapping niet een vermomde echtscheidingsroman is? Klip-en-klaar lezen we dat de verteller 'wil loskomen van alles wat vast zat'. Laat die zinsnede nu precies vallen op het moment dat hij met twee dames op een hotelkamer in een badkuip terechtkomt. Op zulke momenten willen we allemaal wel loskomen. Een paar bladzijdes verder staat er: 'Ik trok het niet meer thuis.' Gek genoeg is er in het leven van de verteller thuis niet heel veel aan de hand. Geen knallende ruzies, vrouw zorgt voor natje en droogje, geen gedoe. Hoogstens een beetje saai, al brengt de nieuwe rolverdeling juist weer wat leven in de brouwerij. Het gevoel van verwijdering tussen de verteller en zijn echtgenote is dus veel fundamenteler.

Voor veel schrijvers geldt dat ze zichzelf definiëren met iedere roman die ze schrijven. Voor Jan van Mersbergen lijkt dit dubbel en dwars op te gaan. Zijn personages ontwikkelen zich in het spoor van hun voorgangers, uit vorige romans. Op deze manier ontstaat er een steeds krachtiger beeld van een bepaalde figuur met almaar scherper wordende karaktertrekken. Zou je kort willen zijn, dan zou je Van Mersbergens schrijverschap een vervolgstudie van een karakter kunnen noemen. Natuurlijk is er meer; die zachtmoedige verteltrant, die lichtheid in stijl, en paradoxaal genoeg de inhoudelijke gerichtheid op communicatie, maar in de allereerste plaats is Van Mersbergen, op haast Anton Corbijn-achtige manier, de auteur van het mannenportret. Hard en loeischerp waardoor je alles ziet.

Jan van Mersbergen (1971) debuteerde in 2001 met De grasbijter, die werd genomineerd voor de Debutantenprijs.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.