De laatste foto van voordat iemand overleed: daar is iets vreemds mee

De rubriek Beeldvormers onderzoekt hoe een foto onze kijk op de werkelijkheid bepaalt. Deze week: de laatste foto van Kim Wall.

Beeld AFP

Zouden dit de allerlaatste foto's van Kim Wall zijn? En meteen daarna de vraag: maakt dat iets uit? Is er een verschil tussen een foto waarop de jonge journalist stralend een lied zingt op een feestje, een beeld afkomstig uit de privécollectie van een van haar vrienden en na haar dood online gezet, en deze foto's, gemaakt enkele uren voordat Wall op de onderzeeër van uitvinder Peter Madsen bij Kopenhagen uit het zicht verdween om nooit meer levend terug te keren?

Ja, dat is er.

Natuurlijk, élke foto van een dode bij leven is een bijtend souvenir. Een bitterzoete herinnering die je aangenaam doet terugreizen naar het tijdstip dat de foto werd gemaakt en die je op hetzelfde kippevelmoment doet beseffen dat niets kan worden teruggedraaid. Het equivalent van een stomp in je maag. Toch is er iets vreemds met foto's die gemaakt zijn vlak voor iemands dood, vooral wanneer die onverwacht kwam. Die beelden krijgen een andere status. Onwillekeurig ga je zoeken naar aanwijzingen, naar verklaringen voor dat onaangekondigde sterven - werd dat op die foto's niet toevallig tóch aangekondigd?

Op internet (waar anders?) circuleren tientallen verzamelingen van 'laatste foto's', waaronder die heel beroemde van John Lennon, gemaakt door John Goresh op 8 december 1980. Daarop geeft de zanger een handtekening aan David Chapman, de man die hem vijf uur later zal doodschieten. Over aanwijzingen gesproken.

Beeld AFP

Kunstenaarscollectief Salvo wijdde in 2012 zijn eerste periodiek, Van deze foto ga je dood, aan de gedachte dat een foto zelfs verantwoordelijk kan zijn voor iemands overlijden. Het blad bevat onder meer een, weliswaar fictieve, serie van oude zwart-witfoto's, met afdrukfoutjes, vegen en lichtvlekken die zouden hebben voorspeld hoe en waaraan de geportretteerde zou sterven. Zo zou een man wiens onderbenen werden doorkliefd door een rare lichtflits kort nadat die foto was gemaakt zijn benen kwijtraken bij een ongeluk, waarna hij zelfmoord pleegde. Het is verzonnen, maar het zegt wel iets over de aparte betekenis die vaak aan laatste foto's wordt toegekend, als hadden ze profetische gaven. Niet zozeer dat aan het medium bovennatuurlijke krachten kunnen worden toegeschreven (al zijn er nog steeds mensen die geloven dat elke foto een stukje van je ziel wegknaagt), maar wel dat je nadien kunt zeggen, als een soort berusting of misschien wel troost: het heeft blijkbaar zo moeten zijn, de voortekenen waren immers duidelijk zichtbaar.

Maar meestal voorspelt zo'n afbeelding achteraf natuurlijk helemaal niets. Ik tuurde naar de foto die de Deense persfotograaf Anders Valdsted had genomen vlak voordat de onderzeeër weg zou varen. Daar stond Kim Wall in de toren, met Madsen naast zich. Ze droeg een rode trui, roder nog dan het gebouw op de pier aan de overkant. Op de foto scheen de zon en was het water kalm. Ik kon niets bijzonders ontdekken - goed, als je echt wil kun je overal complotten zien, maar zover ging ik niet. Toch bleef ik kijken. Waarom? Daar bleken andere redenen voor te zijn.

Ik wilde naar de foto staren tot hij zou bevriezen. Ik wilde de tijd stil zetten en de Dood in de wacht, net zolang tot-ie hevig geïrriteerd zou afhaken. Ik wilde dat Kim Wall daar zou blijven staan tot het gevaar geweken was, leunend op de rand van de toren, denkend aan het volgende verhaal dat ze zou gaan schrijven, dromend van haar aanstaande verhuizing naar Peking, waar nog meer onderwerpen op haar zouden wachten, net als haar vriend. Ik wilde dat ze volgende week, volgend jaar, over tien jaar stralend een lied zou zingen op een feest en dat iemand daar dan een foto van zou maken. Ik wilde dat dit niet haar laatste foto was.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden