'De kwaliteit is hoog, de kleuren zijn helder en intens'

Een bijzondere vondst is het, de muur- en gewelfschilderingen in het dertiende-eeuwse bakstenen kerkje van Britsum in de gemeente Leeuwarderadeel....

Van onze verslaggever

Wio Joustra

BRITSUM

'Absolute topkwaliteit, van Europees niveau', zegt H. Kurvers van de Rijksdienst voor de Monumentenzorg. 'Uniek voor Nederland', zegt R. Steensma, docent religieuze kunst aan de Rijksuniversiteit van Groningen. 'Maar je komt ze ook tegen in Denemarken, Zweden en Noord-Duitsland. Daar was de invloed van de cisterciënzer monniken groter dan in Friesland.'

En wat het nu precies zijn, ook daarover lopen de meningen uiteen. Fresco's, zeggen de restaurateurs. Maar volgens Steensma gaat het om secco's, want ze zijn niet in natte kalk geschilderd, maar op een droge muur.

'De kwaliteit is zo hoog, de kleuren zijn zo helder en intens dat het er in ieder geval op lijkt dat het fresco's zijn', zegt echter D. van Weezel-Errens, ambtenaar bij de dienst monumentenzorg van de provincie Friesland.

En ten slotte verschillen hij en Steensma ook nog van mening over wat er nu precies op de muren van het romano-gothische kerkje wordt afgebeeld. 'Oud-testamentaire taferelen en dat komt in Nederland niet of nauwelijks voor', heeft Steensma van horen zeggen. Hij is, die ommissie geeft hij grif toe, nog niet zelf in Britsum wezen kijken.

'Ik ben er absoluut van overtuigd dat het geen oud-testamentaire taferelen zijn', zegt Van Weezel-Errens, die wekelijks in het kerkje komt. 'De figuren in de zwikken van de gewelven komen uit het Oude Testament. Figuren als Abraham, Izaäk, Salomo, Mozes, David en nog enkele anderen. Maar in de scènes in de boogvormige wanden zit een opbouw. Duidelijk zijn de gevangenneming, de geseling en bespotting te herkennen.'

'Het is dus het verhaal van de lijdensweg van Jezus Christus uit het Nieuwe Testament, chronologisch verteld vanuit het noorden met de klok mee. Er zijn geen aanwijzingen voor een relatie tussen de afgebeelde figuren en de scènes.

' Bij het offer van Izaäk door Abraham verwacht je daaronder de scène van de kruisiging. Dat zou een prefiguratie zijn met het Nieuwe Testament. Maar dat is niet zo. Er moet derhalve nog heel wat studie naar de betekenis van Britsum in de religieuze kunst verricht worden.'

Enkele kilometers ten noorden van Leeuwarden is in het kerkje, waarvan de ommetseling uit 1875 dateert, restaurateur Hanna Visser in haar eentje bezig aan een monnikenwerk. Wat een verveelde kerkganger met krabben aan de muur tijdens de dienst op een zondagochtend blootlegde, is inmiddels veranderd in een pandemonium van kalk, figuren, teksten, kleuren, steigers, gereedschap en afgebrokkelde muren.

Het kerkje verkeert in een niet al te beste staat. Soms moet er eerst gerepareerd worden alvorens er kan worden gerestaureerd. Maar wat beeldend kunstenares Visser hier blootlegt, grenst aan het ongelooflijke: de meest gave muur- en gewelfschilderingen uit de dertiende eeuw, van hoogwaardige artistieke kwaliteit, in fraaie okerverven variërend van licht beige via geel en rood tot donkerbruin.

'Ik heb het gevoel dat ik hier aan het schatgraven ben', zegt ze. 'Je wordt één met die tijd en dat is een leuke ervaring. Vanochtend kwam ik een stukje tekst tegen en ontdekte dat in de eerste 'o' van Salomo een gezichtje is getekend. Dan denk ik, dat is een 'smiley' uit 1200. Ik ben nu bezig aan twee handjes met een harpje. Dus is het wachten op David. Dat is toch fantastisch' Heel bijzonder vindt ze de mannen met jodenhoedjes die zijn geschilderd bij een afbeelding van Jezus.

'Die hoeden waren vanaf 1200 verplicht in Europa, een soort voorloper van de Davidster. Ik vind het frappant dat de joden zo sterk worden aangegeven. Hier, in of all places Britsum.

'Ik bedoel, wat was het hier nou: een grote plas met wat monniken en wat bultjes die we terpen noemden.'

Een stichting, eigenares van het kerkje in Britsum, houdt het er voorlopig op dat het klooster Fulda in Midden-Duitsland invloed heeft gehad.

Dat klooster had een van de belangrijkste schilderscholen van Europa en het had bezittingen in Britsum.

De gaafste delen van de schilderingen zijn inmiddels blootgelegd. Waar Visser, die de klus klaart voor de Stichting Alde Fryske Tsjerken, nu mee bezig is, is het fijnere werk. Soms vindt ze haar 'schatten' onder meer dan honderd lagen kalk. Het werk wordt bemoeilijkt doordat de tand des tijds de gewelven heeft aangevreten.

Restauraties, verzakkingen - de kerk stond aanvankelijk op een terp - en lekkages hebben in de loop van de eeuwen hun tol geëist. Het niet vermoede cultuurgoed dat onder de lagen zuurstof doorlatende kalk zat, heeft vooral aan de oostzijde schade opgelopen.

Ook zijn stukken van de schilderingen weggeslagen door cultuurbarbaren uit de vorige eeuw, die grotere ramen wilden. En daar waar in de kerk een sacramentshuisje is gemaakt, werd gewoon over de oude muurschildering heen geschilderd.

Hoe groot de schade uiteindelijk zal zijn, wordt pas duidelijk wanneer de klus geklaard is. Hoe lang dat duurt, daarvan heeft beeldend kunstenares Visser nog geen idee.

Voor die ene oude, bezorgde inwoner van Britsum duurt het lang genoeg. Hij wipt regelmatig even binnen om te vragen of de kerk wel klaar zal zijn voordat hij doodgaat.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden