Beschouwing

De kunstenaarswerkplek, een vrijplaats voor onstuimige experimenten

Honderd Nederlandse kunstenaars zijn tijdens hun werk gefilmd in het kader van het project Hollandse meesters in de 21ste eeuw. Op 23 januari is in Filmmuseum EYE in Amsterdam de marathonvertoning te zien. V brengt voor die gelegenheid vier archetypische werkplekken in beeld.

Armando.Beeld Michiel van Nieuwkerk

Dit zijn de plekken. Hier wordt geworsteld, geijsbeerd, nagedacht, gelezen, geslapen, gezucht en gelukzalig geglimlacht. Hier worden de punten geslepen en op de i's gezet, kwasten gereinigd en opnieuw in de verf gedoopt, geüpload en geback-upt. Hier wordt afstand genomen en met de neus op de feiten gedrukt.

Wie zaterdag 23 januari vult met een Hollandse meesters-marathon (aanbeveling van de week), ziet veel van deze handelingen voorbijkomen. Honderd Nederlandse kunstenaars, liefdevol en nieuwsgierig gedocumenteerd door filmmakers - dat levert bijzondere portretten op, regelmatig tegen de achtergrond van de ateliers. En die hebben ook wat te zeggen. Ze vertellen zonder woorden over de mensen die er werken.

V onderscheidde vier archetypische werkplekken, wellicht komt u tot een andere indeling.

De films zijn trouwens ook op de website te zien die de 23ste wordt gelanceerd.

Honderd kunstenaars

Hollandse meesters in de 21ste eeuw is een samenwerkingsproject van (regionale) omroepen en beeldende kunstinstellingen. Gerenommeerde regisseurs hebben inmiddels honderd hedendaagse Nederlandse beeldend kunstenaars in hun werkruimten geportretteerd. Het is sinds de eerste reeks van twintig films in 2011 uitgegroeid tot een omvangrijk project. De films zijn in musea, op festivals, buitenlandse tentoonstellingen, ambassades en in speciaal ontworpen minibioscopen te zien.

Het schildersatalier

Witte muren, daglicht dat kan worden gefilterd en verf, veel verf, in tubes, emmers, potten, uitgesmeerd op paletten en doeken tot klonterige en 'korzelige' oppervlakken - welkom in het schildersatelier.

Hier resideert beeldend kunstenaar en schrijver Armando. Hij werkt er in een bos van eerder gemaakte schilderijen en boetseert met zijn in huishoudhandschoenen gestoken handen grillige bomen van olieverf, die hij in klodders op het doek knijpt.

In een dergelijk atelier werkt ook Tjebbe Beekman. Tussen vier witte, bespetterde muren in Oost-Berlijn schenkt hij verf uit grote emmers en mengt er handjes gruis doorheen. Er hangen geen plaatjes ter inspiratie, er staan geen andere schilderijen tegen de muur, er is alleen dat ene, grote doek dat elke diepe zucht van Beekman in zich opzuigt.

Voor Natasja Kensmil is haar schildersatelier een toevluchtsoord. Buiten heersen geweld, chaos en verdriet, binnen is ze veilig. Elke ochtend staan haar schilderijen met hun gezicht naar de muur haar op te wachten, zodat ze niet te veel de sfeer bepalen wanneer ze binnenkomt. Vanaf dat moment is ze urenlang aan het werk.

Aan de muur hangt allerhande gruwelijk referentiemateriaal. Op de grond ligt een humuslaag van plaatjes, oude foto's en kunstenaarsboeken.

Bij het schildersatelier hoort trouwens ook een speciale outfit: het Jackson Pollock-kliederpak met bijbehorende sportschoenen, stijf van de aangekoekte verfresten.

Armando.Beeld Michiel van Nieuwkerk

Het buitenatelier

Germaine Kruip doet het in de trein, Herman de Vries (hij spelt zijn naam overigens zonder hoofdletters) in de vrije natuur. Marc Bijl ziet de straten van Berlijn als ultieme oefenruimte voor zijn guerrilla-achtige ingrepen.

Irene Fortuyn ('Waarom kan kunst niet buiten zijn, daar, in die wéreld?') rekent heel Nederland tot haar mobiele studio. Jonas Staal dompelt zich het liefst onder in de politieke samenleving, waar hij debatten en congressen organiseert om maatschappelijke processen te kunnen begrijpen en in gang te zetten. Wie nog steeds denkt dat een kunstenaar nooit buiten de muren van zijn studio komt, loopt hopeloos achter.

In Hollandse meesters zijn voorbeelden te over van hen die de openbare ruimte tot hun domein hebben bestempeld. Niet alleen om er maatschappelijk geëngageerd werk te naken, maar ook om er poëtische spreuken achter te laten op boomstammen, of geluiden van buiten naar binnen te brengen. In kale ateliers wordt dat alles verwerkt en vertaald naar kunst. Daarna: terug de wereld in.

Irene Fortuyn.Beeld Michiel Van Nieuwkerk

De studio als microkosmos

Sommige kunstenaars hebben de behoefte om de hele wereld naar binnen te halen. In de film over kunstenaar Amie Dicke is te zien hoe zij rondscharrelt in het atelier van Gisèle d'Ailly-van Waterschoot van der Gracht, kunstenaar-mecenas en voormalig bewoonster van het grachtenhuis waar tegenwoordig kunstinstelling Castrum Peregrini is gevestigd.

Die ruime, lichte studio oogt als een historische Wunderkammer, waar Dicke als een moderne Alice in Wonderland rondkijkt. Stenen, schelpen, veren, foto's, kaarten, kleden, tekeningen, sculpturen, oude apothekerskasten met laatjes met daarin ook weer talloze schatten - het is een genot om over haar schouder mee te gluren.

Hetzelfde gevoel krijg je tijdens het bezoek aan de studio van fotograaf Koos Breukel: daar wil je nooit meer weg. Waar je een kale ruimte met een camera, een flitsparaplu en een witte computer had verwacht, word je verwelkomd in een knus kamertje met houten meubels, veel boeken, een bos bloemen, een lekkere hangstoel en een globe. Dit is waar Breukel zijn te fotograferen bezoek ontvangt en op zijn gemak wil stellen. Dat lukt, zelfs via film.

Ook in de Berlijnse studio van Iris van Dongen, die vastzit aan haar woonhuis, wil je wel een tijd doorbrengen. Terwijl het heldere licht door de grote ramen naar binnen valt, evenals het geluid van spelende kinderen op een schoolplein, zit en staat zij urenlang te werken aan een tekening die tegen de muur hangt.

Ze krijgt bezoek van een kind, dat afwisselend op de bank, een kussen en haar schoot zit, ze draait muziek, schaaft nog wat, neemt afstand, het wordt licht, het wordt donker - soms is dat alles wat je nodig hebt.

Iris van Dongen.Beeld Michiel Van Nieuwkerk

De werkplaats

Rubberlaarzen aan, gasmaskers op? Pas op voor dat blik met gif en blijf met je vingers uit die machine.

Dit is de kunstenaarswerkplek, een vrijplaats voor allerhande onstuimige experimenten, waar de vloer van beton is en bezaaid met industrieel materiaal. Dit is het territorium van Folkert de Jong, die manshoge beelden(groepen) maakt van piep- en purschuim, waar hij lichaamsdelen giet van bijtend polyurethaan schuim, dat als een levend organisme door de ruimte kruipt.

Zo'n plek is ook het tweede thuis van Zoro Feigl, die materialen mechanisch tot leven wekt, en waar hij, tot eigen genoegen lijkt het, wordt aangevallen door een zelf gemaakte creatie.

Dit zijn ware duivelskunstenaars. Ze lachen het gevaar in zijn gezicht uit, dwars door het gasmasker heen.

Folkert De Jong.Beeld Michiel van Nieuwkerk

Kunstenaar volgt kunstenaar

Al vijf seizoenen lang produceren Michiel van Nieuwkerk en René Mendel de immer uitdijende reeks korte, gefilmde portretten van Nederlandse kunstenaars, zoals Aernout Mik, Maria Barnas, Jan Dibbets en Charlotte Dumas.

De titel werkt twee kanten op: de Hollandse meesters worden geportretteerd door hun evenknieën uit de film- en documentairewereld.

Zo maakte filmer Eddy Terstall het portret van Koos Breukel, volgde Barbara Makkinga kunstenaar Herman de Vries door de bossen en bracht René Roelofs een ontroerende Natasja Kensmil in beeld.

Op 23 januari wordt het vijfde seizoen van de Hollandse meesters in de 21ste eeuw gepresenteerd.

In de filmzalen van EYE worden de hele dag tot 's nachts één uur alle honderd portretten aan het publiek getoond.

Ook zijn er performances van onder anderen beeldend kunstenaars Folkert de Jong en Paulien Oltheten én doen meewerkende componisten en muzikanten een duit in het zakje.

100 Hollandse meesters in de 21ste eeuw. 23/1 in EYE, Amsterdam.
De toegang is gratis.
hollandsemeesters.info

Ontvang elke dag de Volkskrant Avond Nieuwsbrief in uw mailbox, met het nieuws van vandaag, tv-tips voor vanavond, en alvast zes artikelen uit de krant van morgen. Schrijf u hier in.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden