reportage

De kunst van Paula Rego (86) is duister en haar atelier een horrorkabinet. Wie is zij en waarom kent Nederland haar niet?

Het atelier van Paula Rego in Londen. Beeld Anna van Leeuwen
Het atelier van Paula Rego in Londen.Beeld Anna van Leeuwen

Paula Rego schildert om ‘angst een gezicht te geven’. In Portugal en Groot-Brittannië is ze beroemd en dit weekend opent een groot retrospectief in het Kunstmuseum Den Haag. De Volkskrant bezocht haar atelier in Londen, een angstaanjagende plek.

Twee meisjespoppen in rode jurken bungelen aan het plafond, de oogkassen donker en hol. Daarnaast: een tafel vol gezichten en koppen van papier-maché, hun grimassen boos en vervormd. Welkom in het atelier van kunstenaar Paula Rego (86), een van de meest angstaanjagende plekken van Londen. Maar niet volgens haar zoon, filmmaker Nick Willing (60): ‘Dit hier is als de slaapkamer van een kind.’

Willing verzorgt de ontvangst op een avond in oktober. Zijn moeder is daar niet gezond genoeg voor, ze heeft corona gehad en eerder twee beroertes. Hij klinkt niet bezorgd: ‘Mijn moeder heeft drakenbloed.’ Rego werkt nog steeds. Hier bouwt ze scènes die ze natekent met pastelkrijt en die vervolgens hun weg vinden naar museumcollecties. De afgelopen maanden was een groot en alom geprezen retrospectief in Tate Britain te zien, dat vijftig jaar kunst omvat. Die tentoonstelling opent (in iets kleinere vorm) dit weekend in Kunstmuseum Den Haag. Wie is deze kunstenaar? En waarom ziet haar atelier eruit als een horrorkabinet?

Eerst de vraag die hieraan vooraf moet gaan: waarom kennen wij haar niet? Laat ik een misverstand dat op de loer ligt wegnemen. Rego is niet op late leeftijd ontdekt of herontdekt. Dit is geen kwestie van: laten we de kunst van deze bejaarde vrouw eindelijk in het licht hangen. Daar hing het al lang, ten minste in Portugal, waar ze werd geboren, en in Groot-Brittannië, waar ze al tijden woont.

Het atelier van Paula Rego in Londen. Beeld Anna van Leeuwen
Het atelier van Paula Rego in Londen.Beeld Anna van Leeuwen

In beide landen is Rego beroemd. Er is bij Lissabon een museum gebouwd speciaal voor haar kunst. En ze maakte in 2002 in opdracht van de toenmalige Portugese president Jorge Sampaio een reeks kunstwerken voor in het presidentieel paleis. In Groot-Brittannië had ze haar eerste grote tentoonstelling in 1988 en zit haar kunst inmiddels in de collecties van bijvoorbeeld het Tate, het British Museum en de National Gallery. In 2010 kreeg ze de titel ‘Dame of the British Empire’, het vrouwelijke equivalent van het ridderschap.

Vleugje dada

Maar in Nederland kennen we haar nog niet en ook bijvoorbeeld in de VS is ze relatief onbekend. Misschien komt het doordat haar kunst zo duister is en zo weinig gevoelig voor trends. In haar oeuvre zit van alles, zo laat deze overzichtstentoonstelling zien: een vleugje dada, een grote portie realisme, dan weer surrealistische twists.

Rego laat zich makkelijker vergelijken met haar voorgangers dan met haar generatiegenoten. In sommige kunstwerken is te zien dat ze inspiratie putte uit het werk van de Italiaanse surrealist avant la lettre Giorgio de Chirico (1888-1978), de pastelkrijttekeningen van de Franse impressionist Edgar Degas (1834-1917) of de duistere etsen van Spanjaard Francisco Goya (1746-1828).

Paula Rego voor het drieluik The Pillowman in haar atelier circa 2004. Beeld Pru Cimmings
Paula Rego voor het drieluik The Pillowman in haar atelier circa 2004.Beeld Pru Cimmings

Rego heeft ooit gezegd dat ze schildert om ‘angst een gezicht te geven’. Een van die angsten zou zijn om een leeg atelier te hebben. Die angst lijkt ongegrond. Het atelier in Londen is propvol: er staan schildersezels, pastelkrijt ligt klaar, een hele wand is gevuld met kostuums, een vreemde scène (vijf poppen, een opgezet lammetje, een ezel en een roofvogel) staat klaar om nagetekend te worden. Willing verklaart dat zijn moeder tegenwoordig een voorliefde heeft voor bijbelse verhalen.

Het atelier is zelfs zo vol dat een van de belangrijkste meubelstukken amper opvalt: een lichtbruine divan, die in veel van Rego’s kunstwerken is te zien. In het atelier ligt er een gekleurde deken over. ‘Mijn moeder doet er soms een dutje op’, vertelt Willing.

De divan

Het verhaal van de divan begint in de jaren zestig. Rego woonde toen met haar man, kunstenaar Victor Willing (die ze had ontmoet op de Londense kunstacademie) en hun drie kinderen bij haar ouders in Portugal. Rego en Victor deelden samen een groot atelier en woonden parttime in Londen, de kinderen werden door hun grootouders opgevoed. In haar kunstwerken, vooral collages en schilderijen, leverde Rego kritiek op dictator António Salazar. Opvallend: de censuur en geheime politie lieten haar met rust, die besteedden geen aandacht aan beeldende kunst.

In 1966 nam Rego’s leven een nare wending. Haar vader overleed en haar man kreeg de diagnose multiple sclerose. Hij besloot vervolgens het familiebedrijf in elektrotechniek van zijn overleden schoonvader over te nemen. Een slecht idee. Niet veel later verhuisde het gezin blut naar Londen.

Het atelier van Paula Rego in Londen. Beeld Anna van Leeuwen
Het atelier van Paula Rego in Londen.Beeld Anna van Leeuwen

Rego belandde in een zware depressie en ging, op aanraden van haar huisarts, in jungiaanse psychoanalyse. Zo belandde ze op de divan. Die therapie redde haar leven, zo heeft ze later gezegd, en bevrijdde haar van de angst om zichzelf te zijn. Ze heeft haar therapeut veertig jaar lang opgezocht en heeft de ligbank uit zijn behandelkamer overgenomen. Zo kwam die terecht in haar kunst, letterlijk, maar vooral ook figuurlijk.

Door de theorieën van Carl Jung (1875-1961) veranderde Rego namelijk haar manier van schilderen. Haar kunst werd persoonlijk en verhalend. Volgens Jung zijn sprookjes, mythes en (volks)verhalen uitingen van ons ‘collectieve onbewuste’. Rego maakte bijvoorbeeld gouaches van Portugese sprookjes, die volgens haar het wreedste zijn. Bovendien vond ze manieren om haar eigen leven te verbeelden als een wreed sprookje. Zo schilderde ze scènes uit haar huwelijk na, maar de personages zijn een aap (Victor), een beer (Rego’s minnaar) en een duif (Rego). De figuren, grof geschilderd, zijn gebaseerd op speelgoed uit Victors jeugd.

Persoonlijke duisternis

Sinds de jungiaanse analyse beelden haar kunstwerken verhalen uit die meestal verwarrend, triest of boosaardig zijn. Vrouwen spelen de hoofdrollen. Rego’s inspiratie kan komen uit een toneelstuk, een roman, een foto of een artikel in de krant. Maar dat is slechts het begin, zo’n verhaal is de toegang tot haar eigen ervaringen en duistere gedachten. In die persoonlijke duisternis moet je volgens Jung durven kijken. Dat doet Rego hier, in haar atelier, en de poppen helpen daarbij. De andere personages laat ze uitbeelden door haar vaste model Lila Nunes en familieleden. De combinatie van levende en levenloze figuren maakt sommige kunstwerken akelig vervreemdend. Het gebruik van poppen voorkomt ook dat haar taferelen sentimenteel worden, legt haar zoon uit.

Model

Paula Rego laat vaak familieleden poseren en heeft als vast model haar vriendin Lila Nunes. Nunes kwam in de jaren tachtig bij Paula Rego en Victor Willing wonen om te helpen voor Willing te zorgen. Ze hielp hem ook zijn verf te mengen en geleidelijk aan ging ze steeds vaker voor Rego poseren. Ze beschouwen elkaar inmiddels praktisch als familie.

Willing mag dan inmiddels in Rego’s atelier als plaatsvervanger voor zijn moeder fungeren, toen hij opgroeide was het atelier strikt verboden terrein. Zelfs als ze ‘een been braken’ mochten ze hun moeder niet storen. ‘Natuurlijk vonden we dat toen stom. Inmiddels begrijp ik hoe belangrijk die grenzen zijn. En ik hou van haar werk. Ik zou nooit een deel van haar oeuvre willen inwisselen voor meer aandacht van mijn moeder.’

Drie keer Paula Rego:

Paula Rego, The Little Murderess, 1987, Particuliere collectie Beeld
Paula Rego, The Little Murderess, 1987, Particuliere collectie

Paula Rego, The Little Murderess, 1987, Particuliere collectie

In de jaren tachtig maakte Paula Rego een aangrijpende serie schilderijen over een klein meisje dat een grote hond verzorgt. Ze scheert hem, plaagt hem en verleidt hem. In de schilderijen zijn Rego’s tegenstrijdige gevoelens als mantelzorger voor haar man Victor Willing (1928-1988) te zien: bezorgdheid, verdriet, maar ook boosheid en frustratie. Op een van de doeken heeft het meisje een lint beetgepakt, het heet: The Little Murderess. ‘In kunstwerken mag je allerlei verboden dingen voelen’, volgens Rego.

Paula Rego, Untitled No 4, 1998-99 Beeld
Paula Rego, Untitled No 4, 1998-99

Paula Rego, Untitled No. 4, 1998-1999, particuliere collectie

In 1998 en 1999 tekende Paula Rego pastels waarop vrouwen zijn te zien die pijn lijden door illegale abortussen. Ze maakte de reeks als reactie op een mislukt referendum in Portugal over de legalisering van abortus: de opkomst was te laag. Toen de pastels in Portugal werden tentoongesteld schreef de pers vooral over het schitterende kleurgebruik en haar fenomenale beheersing van de techniek, ze was pas een paar jaar eerder in pastelkrijt gaan werken. Maar het publiek herkende waar het over ging, want sommige pastels uit deze reeks zijn behoorlijk expliciet. Rego had ook etsen gemaakt die gemakkelijker door het land konden reizen. In een volgend referendum in 2007 werd besloten abortus te legaliseren.

Paula Rego, The Pillowman (2004) Beeld Collectie Ostrich Arts Limited, courtesy Victoria Miro
Paula Rego, The Pillowman (2004)Beeld Collectie Ostrich Arts Limited, courtesy Victoria Miro

Paula Rego, The Pillowman, 2004, Collectie Ostrich Arts Limited, middelste pastel van een drieluik

Het huiveringwekkende toneelstuk Pillowman uit 2003 maakte diepe indruk op de kunstenaar. Het gaat over een schrijver die ervan wordt verdacht dat zijn gruwelijke verhalen tot moorden hebben geleid. Een van die verhalen gaat over een meisje dat wordt gekruisigd, in een ander verhaal speelt de ‘kussenman’ een rol. Hij zoekt kinderen op en overtuigt hen om zelfmoord te plegen, zodat hun later leed bespaard blijft. Rego maakte in haar atelier een pop van kussens in een panty. Volgens haar zoon Nick Willing gaat het grote drieluik dat Rego tekende over haar relatie met haar vader, die net als zijzelf aan depressies leed. Hij is de ‘kussenman’ en ligt op dit middelste pastel op de divan uit haar atelier.

Paula Rego, Kunstmuseum Den Haag, 27/11 t/m 20/3.

Nick Willing maakte over zijn moeder de documentaire Paula Rego: Secrets & Stories (2017). Die wordt uitgezonden bij Avrotros Close Up op 11/12.

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden