ACHTERGRONDHet online podium

De kunst van het online ontroeren: een spoedcursus

Beeld Rein Janssen

Ineens speelt het culturele leven zich volledig af op internet, dat tot nog toe vooral voor marketing werd gebruikt. Hoe moet je het onlinepodium bespelen, om ook daar je publiek te ontroeren? ‘Laat je niet opeten door het scherm.’

Lang voor de culturele wereld gedwongen was de zalen te sluiten en acteurs en musici daarna gekluisterd raakten aan hun laptops met internetverbinding, had kunstenaar Annie Abrahams (1954) die vierde dimensie van het moderne leven al betreden. Het is daarom de moeite waard bij haar werk stil te staan, nu voor de kunsten niet alleen een periode van grote geldzorgen, maar ook van digitale experimenten is aangebroken.

‘Het internet ging het samenwerken tussen mensen veel makkelijker maken, hoorde je wel rond het jaar 2000’, vertelt Abrahams. ‘Ik geloofde dat niet zo, want samenwerken is altijd moeilijk. Sindsdien onderzoek ik hoe we online met elkaar communiceren. Het gedrag van mensen daar is mijn artistieke materiaal.’

Met twee geestverwanten werkt Abrahams aan performances om te onderzoeken hoe mensen voor een webcam met elkaar omgaan. Videoverbindingen kunnen bijvoorbeeld een verwarrende intimiteit met zich meebrengen. Het gezicht van de ander zie je op het computerscherm zo groot en van zo dichtbij, dat ‘maak je eigenlijk alleen mee als kind met je ouders, en later met je partner in bed’.

De internetseries Distant Feelings (2015-nu) en Distant Movements (2018-nu) hebben iets weg van meditatiesessies via Zoom. Maar ze zijn niet zozeer bedoeld om jezelf te vinden, maar elkaar. Het resultaat is soms ongemakkelijk, soms ontroerend, spannend of ook saai. ‘Mijn werk kan lastig zijn, sommigen vinden het eng om mee te doen’, zegt de pionier van de net art. ‘Een sessie kan ook falen, dat er geen speciaal gevoel ontstaat. Dat vind ik niet erg, het benadrukt de kwetsbare kant van mensen.’

Screenshot van onlineperformance Distant Feelings.Beeld Annie Abrahams

De deelnemers aan Abrahams’ performances zijn vijftien minuten bijeen zonder met elkaar te praten. De verbondenheid speelt zich niet fysiek af, maar ontstaat langzaam in je hoofd – geestverruimend inderdaad. Ze laat je zo voelen hoe anders het is om online samen te zijn dan wanneer je in een kamer bij elkaar bent – en dus wat een andere wereld de digitale ruimte eigenlijk is. Precies het dilemma waar de kunsten online al lang mee worstelen.

Digitale ervaringen

Het bijwonen van een voorstelling of het van dichtbij zien van een schilderij zijn ervaringen die zich niet zomaar naar het internet laten vertalen. Ook al kun je met Google Arts & Culture nog zo ver inzoomen op een Van Gogh, of een concert in een highdefinition-stream op YouTube terugkijken. De echte wereld namaken eindigt vrijwel altijd in teleurstelling.

In de zoektocht naar manieren om online wel de kick van kunst teweeg te brengen, hebben zich nu alle troepen verzameld. Was internet tot nu toe vooral het speelveld van de marketingafdeling van culturele instellingen – met sociale media als etalage vol posters van wat er te zien is, en de website als kaartjeskassa – nu is de digitale snelweg ineens het podium van de kunsten. Zowel de makers als hun publiek gaan in groten getale de drempel over.

‘Het werkt al als een katalysator: je ziet de onlinemuseumtours uit de grond schieten’, zegt Joel Kremer, directeur van het museum waar in virtual reality de privécollectie van zijn ouders te zien is – tachtig 17de-eeuwse Nederlandse en Vlaamse meesters. ‘Maar je ziet ook meteen dat de eenvoudige 360-gradentours – zeg maar de Google Streetview-aanpak – niet genoeg toevoegen. Met alleen tussen museummuren bewegen, is het lastig navigeren. Dat gaat geen groot publiek overhalen.’

Impressie van het Kremer Museum, dat alleen in virtual reality bestaat.Beeld Kremer Collection

In plaats van een stenen gebouw lieten de Kremers in 2017 architect Johan van Lierop, verbonden aan de prestigieuze Studio Libeskind, een virtuele kunsttempel ontwerpen voor de Kremer Collection. Met behulp van een mobiele app (en voor de ultieme ervaring ook een virtualrealitybril) kun je erin rondlopen. Meneer en mevrouw Kremer ontvangen elke bezoeker persoonlijk als hologram bij de ingang. Schilderijen als Oude man met tulband van Rembrandt zijn er op elk moment van de dag van dichtbij te bekijken, voorzien van allerhande (audio-)uitleg.

Het enthousiasme van Kremer is groot – hij werkte vroeger bij Google en ontwikkelt nu met zijn bedrijf Moyosa ‘digitale ervaringen’. Denk aan de mogelijkheden om virtuele musea te bouwen, om kunstwerken die in depots liggen aantrekkelijk te presenteren. ‘En denk aan herhaalbezoek van een vast publiek. Mensen die ons museum hebben gedownload zien we twintig tot dertig keer terugkomen. Bij een traditioneel museum doe je dat niet zo snel.’

De grootste stappen in digitalisering zijn sinds 2000 gezet door instellingen met kunst en ander erfgoed in de collectie, en dat is ook niet zo gek, zegt Maaike Verberk, directeur van het door de overheid gefinancierde kennisinstituut voor cultuur en digitalisering DEN. ‘Zij voelen al langer de urgentie, omdat materiaal op papier en film vergaat als je niet digitaliseert.’

Voor theater, muziek en andere podiumkunsten is het vertrekpunt anders. Zij gebruiken digitale middelen wel voor artistieke vernieuwing, maar de urgentie zit vooral in het blijven bereiken van publiek. ‘Hoelang houden de theatercodes – drie uur offline stilzitten – voor nieuwe generaties nog stand?’, zegt Verberk. ‘Plaats en tijdstip zijn door digitalisering steeds minder belangrijk.’

De eerste ervaringen met corona-concertstreams zetten al aan het denken. Het Metropole Orkest bereikte met vier streams 276 duizend mensen. Vanuit de hele wereld. Terwijl het in een goed jaar ‘maar’ zo’n 100 duizend bezoekers naar concerten trekt. Wat kun je daarmee doen? Wie weet gaan concertorganisatoren straks voor uitverkochte voorstellingen een livestream aanbieden tegen gereduceerd tarief. ‘Vreemde vergelijking misschien’, zegt Kremer, ‘maar naar de UFC-wedstrijden van het Amerikaanse vrij worstelen kijken vanuit de hele wereld mensen tegen betaling mee.’

De volle aandacht 

De rem is eraf, zegt kunstenaar Sander Veenhof, die al jaren experimenteert met en aan de Rietveld Academie lesgeeft in virtual reality en de toegankelijker augmented reality (een mengvorm van echt en kunstmatig, waarvan apps die selfies bewerken met allerlei gezichtsfilters de huis-tuin-en-keukenvorm is). ‘Fysieke kunst won altijd, omdat die vertrouwd is. Het is leuk dat er nu zoveel aandacht voor digitaal is, maar het kan een risico zijn. Dat mensen na een paar minder goed doordachte vr- of ar-creaties die nu de wereld in worden geslingerd, denken: is dit het nu?’

Toch zet de coronaquarantaine de vaak nog onontdekte wereld van net art en digitale kunst zo in de schijnwerpers dat hun werk anderen wel op ideeën moet brengen. Jaren verkeerden ze in de schaduw van brands als het Rijksmuseum en het Louvre. ‘Er is lang op het internet neergekeken’, zegt kunsttheoreticus Josephine Bosma, die meewerkte aan de samenstelling van de in 2019 gepresenteerde Digitale Canon van Nederland. ‘Veel musea gebruiken het web alleen als een soort informatiefolder.’

De belangrijkste puzzel voor kunstenaars, musici en acteurs die zich online begeven, is hoe ze die virtuele ruimte leren bespelen, zoals ze in de loop der jaren – of zeg maar gerust eeuwen – Tivoli, het Nationaal Theater of het trappenhuis van het Stedelijk Museum hebben leren bespelen. Wie daarin slaagt, kan een kijker wel degelijk ontroering, opwinding of schoonheid laten ervaren.

Openingsscherm van internetkunstexpositie We=Link: Ten Easy Pieces.Beeld We=Link: Ten Easy Pieces

Ter inspiratie wijst Bosma op tal van sites. In reactie op de corona-epidemie kwam op initiatief van het Chronus Art Center in Shanghai de netkunsttentoonstelling We=Link: Ten Easy Pieces tot stand. De Amerikaan Sam Lavigne en de Australische Tega Brain maakten er het werk Get Well Soon! voor. Het is een overweldigende inventarisatie van de beterschapswensen die bezoekers achterlieten op een Amerikaanse crowdfundingsite voor mensen zonder verzekering. Het scrollen door de lange lijsten op het scherm is een onmisbaar onderdeel van het werk: de uitputtende hoeveelheid maakt het tot een fysieke ervaring.

De performanceseries van Annie Abrahams hebben ook een impuls gekregen door de lockdown die zich over de wereld uitstrekt – ook tot in het Franse Montpellier, waar zij in de jaren tachtig vanuit Nederland heen verhuisde. Wekelijks houden ze nu Zoom-sessies voor Distant Movements en Distant Feelings, op woensdag en vrijdag, die voor iedereen toegankelijk zijn. ‘We willen kijken wat er gebeurt als we dat met meer mensen gaan doen, en misschien inspireren we zo ook anderen.’

De pionier wil de makers en kijkers nog iets anders meegeven, na dertig jaar digitaal kunst maken. ‘Laat je niet opeten door het scherm. Dat is mij levendig overkomen.’ Over de moeilijke verhouding tussen mens en machine maakte ze in 2001 het internetwerk separation. Met een paar slimme programmeertrucs zet Abrahams je ertoe aan rek- en strekoefeningen te doen. Zo voel je tijdens het digitaal lezen van een gedicht hoe je er in de echte wereld bij zit.

Lees meer

Onze kunstrecensenten tippen iedere dag online gepresenteerde kunst die de moeite waard is. Hier vindt u de opera-aanbevelingen van Merlijn Kerkhof: Fin de partie van György Kurtág, en Ritratto van Willem Jeths.

Theater streamen lijkt zo simpel, maar is het absoluut niet, ontdekte Herien Wensink. Zo breng je een toneelstuk goed in beeld.

Als musea dan toch online gaan, dan graag in gesprek met hun bezoekers, betoogt Rutger Pontzen.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden