oog voor detail pen

De kunst reikt ons letterlijk een pen aan, als om te zeggen: jij kunt het ook

Portret van Luca Pacioli en een leerling. Beeld Collectie Museum van Capodimonte

Je ziet het pas goed van dichtbij. Wieteke van Zeil over opmerkelijke en veelbetekenende bijzaken in de beeldende kunst. Deze week: een pen.

Eigenlijk wilde ik natuurlijk dat hangende ding fotograferen. Een van de leukste, vreemdste details in de kunst. Links boven in het schilderij hangt het aan een touwtje zo dun als een spinnendraad, schijnbaar komend uit het niks. Het is een vorm van glas met de wonderlijke galgje-naam romboëdrisch kuboctaëder – 18 vierkante vlakken, 8 driehoeken, en die is nog gevuld met water ook. Als je goed kijkt, zie je in de weerspiegelingen daarvan een gebouw, maar dat viel vies tegen in Napels, waar de museumlamp precies scheen op de bovenkant van het schilderij en ik er met de beste wil ter wereld geen foto van kon nemen zonder een stralende reflectie die heel het zicht belemmerde. 

De kuboctaëder is het rare hoogtepunt van dit toch al behoorlijk ongewone portret waarover, zoals dat gaat met vreemde schilderijen, al eeuwen wordt gediscussieerd. Sommigen denken dat Leonardo da Vinci, bevriend met de afgebeelde wiskundige Luca Pacioli, het hoogstpersoonlijk aan het schilderij heeft toegevoegd om de wonderen van natuur- en wiskunde te tonen, sommigen denken dat in het water het hertogelijk paleis van Urbino weerspiegeld is, een plek waar het humanisme werd gevierd en gesteund.

Zeker weten we weinig, maar alles is boeiend om te zien. Ga maar lekker op reis in dit werk. Van de spons links tot de dodecaëder rechts op het boek van de wiskundige. Ook ongewoon: de leerling naast de wiskundige, van wie zeker één wetenschapper denkt dat het Pacioli’s vriend Albrecht Dürer is (ik denk het niet; zijn gezicht is niet spits genoeg). Hij is er zo vreemd tussen geperst, dat anderen weer denken dat de leerling later is toegevoegd. En dan is de meester ook nog iets aan het krabbelen op een lei (zonder er zelf naar te kijken!) en houdt hij tegelijk zijn vinger op een pagina in Euclides’ boek De Elementen. Iemand heeft de pagina achterhaald die open ligt, het moet stelling XIII.8 óf stelling XIII.12 zijn over ruimtemeetkunde, en dat is Pacioli ook aan het demonstreren op het leitje. Hij tekent een cirkel met daarin een driehoek, en het begin van een nieuwe lijn. Dat gaat over de verhouding van lijnen tussen de hoeken in een pentagram, óf over de verhoudingen van een gelijkzijdige driehoek geplaatst in een cirkel, waarin hij stelt dat het kwadraat van de driehoekszijde drie keer zo groot is als het kwadraat van de cirkel – gelukkig keek Jan Beuving, de geweldige cabaretier en wiskundige even met me mee. Aangezien Pacioli nog niet klaar is met tekenen kan het beide zijn, al denkt Jan dat het de tweede is. Het zal onderzoekers nog wel even bezighouden.

Collectie Museum van Capodimonte Il ritratto di Luca Pacioli a Capodimonte Beeld Collectie Museum van Capodimonte

Wat me brengt bij het detail, minder mysterieus dan de meetkundige details, maar wel een detail waar het allemaal om gaat: er wordt u, mij, ons kijkers namelijk een pen aangereikt. Die zit in een koker en steekt uitnodigend onze kant op. Dit is dus geen demonstratie, dit is een les. We worden aangemoedigd mee te doen. Dat maakt dit schilderij een verbeelding van de idealen van het humanisme, dat vertrouwt op het vermogen van de mens om zich door kennis te ontwikkelen. Een vondst van de schilder, wiens naam niet eens zeker is; de kunst reikt ons letterlijk iets aan, als om te zeggen: jij kunt het ook.

Jacopo de’ Barbari (toegeschreven)

Portret van Luca Pacioli en een leerling

1495

Olieverf op paneel

99 x 120 cm

Museum Capodimonte, Napels

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden