BoekrecensieDe nutteloze monden

De kracht van Simone de Beauvoirs enige theatertekst zit in de vragen die ze ermee oproept ★★★★☆

Simone de Beauvoirs enige toneelstuk is verschenen in mooi Nederlands.

De Franse schrijver Simone de Beauvoir in Parijs in 1960.Beeld Getty

Leuk dat nu, bijna tegelijk met de Nederlandse vertaling van de biografie Becoming Beauvoir van Kate Kirkpatrick, ook het enige toneelstuk van de Franse filosoof Simone de Beauvoir in mooi Nederlands beschikbaar is. Interessant ook omdat het stuk, De nutteloze monden, oorspronkelijk is verschenen en opgevoerd in 1945, vier jaar vóórdat De Beauvoir doorbrak met de dikke essaybundel die haar beroemd maakte, De tweede sekse. Een aantal van de thema’s die ze daarin uitwerkt, zijn hier al aanwezig. Bijvoorbeeld het uitgangspunt dat je hoe dan ook medeverantwoordelijk bent voor een situatie, of je nu actie onderneemt of niet. En dat vrijheid bestaat in gradaties: hoe vrij je echt bent, is afhankelijk van de groep waarbij je hoort.

Het stuk speelt zich af in de Vlaamse stad Vaucelles in de 14de eeuw, maar kan onmogelijk níét gezien worden als ook een reflectie op de tijd waarin het is geschreven, de Tweede Wereldoorlog. Strijden voor vrijheid is hier, net als tijdens de Duitse bezetting van Frankrijk in de oorlog, niet iets abstracts. 

Sinds de inwoners van Vaucelles hun hertog hebben verdreven, worden ze door hem en zijn Bourgondische troepen belegerd. Ze hoeven voorlopig niet op hulp van de Franse koning te rekenen, de winter staat voor de deur en na maanden van beleg zijn ze door hun voorraden heen. De mensen eten zemelen en brood gebakken van stro, maar ook dat is bijna op. Schepen Louis d’Avesnes staat met zijn mederaadsheren voor een dilemma.

De Beauvoir schetst de verhoudingen vlot en vakkundig. D’Avesnes neemt de beslissingen, maar de grootste rol is duidelijk voor Catherine, zijn echtgenote. Zij maakt ook de sterkste en meest overtuigende karakterontwikkeling door. Wanneer Louis haar confronteert met de beslissing van de stadsraad om alle ‘nutteloze monden’ – ouderen, kinderen en vrouwen – buiten de stadspoorten te zetten zodat ze zullen omkomen (iets wat in de Middeleeuwen werkelijk voorkwam en waardoor De Beauvoir zich liet inspireren), is ze volkomen gedesillusioneerd. Tot dat moment geloofde ze dat zij en haar man op voet van gelijkheid leven, dat ze gezamenlijk aan hun toekomst werken. ‘Voor jezelf kiezen jullie het leven, voor ons de dood’, constateert ze bitter.

De scheve machtsverhoudingen spelen ook op andere niveaus in het stuk. Aan de werklieden die aan het belfort werken – een vrij nutteloze bezigheid in een stad waar aan alles gebrek is – wordt gevraagd of ze hun werkzaamheden willen staken. Maar ze werken liever door en de stadsraad legt zich neer bij hun beslissing, omdat ze zelf immers het best zullen weten wat goed voor hen is.

Achteraf vond De Beauvoir, die altijd zeer kritisch was over haar eigen werk, dat de karakters te veel een idee representeren en te weinig lijken op ‘echte’ mensen. Wellicht is dat voor sommige, wat minder uitgewerkte personages het geval. Maar de kracht van dit toneelstuk zijn de vragen die De Beauvoir ermee oproept. Het is alsof ze in het geweten van de lezer (of toeschouwer) zit te porren, daardoor blijft dit stuk ook 75 jaar na verschijning, overeind.

De nutteloze monden

Simone de Beavoir

Theater

★★★★☆

Uit het Frans vertaald door Eva Wissenburg

Vleugels; € 21,80

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden