DE KRACHT VAN MYTHE EN MAGIE

Wat maakt Harry Potter tot zo’n bijzonder fenomeen? Hoe komt het dat hij zowel onder kinderen als volwassenen zoveel aanhangers heeft?...

Op zoek naar een uitgever voor de Nederlandse editie van Harry Potter komt J.K. Rowling’s agent Christopher Little in contact met meneer Groot van uitgeverij Harmonie. Dus jij heet Groot en ik heet Klein, moet Little hebben gegrapt. Ze lachen samen en besluiten dat dat geen toeval kan wezen en dat de kleine uitgever de Harmonie Harry Potter zal laten vertalen en uitgeven. Het is een van de vele mooie verhalen over de best verkochte boeken van 2001, 2003 en 2005 in Nederland. In 2005 gingen volgens de Stichting Collectieve Propaganda van het Nederlandse Boek (CPNB) bijna 600 duizend exemplaren van Harry Potter en de Halfbloed Prins over de toonbank.

Harry Potter is een fenomeen. Over de boeken en hun schrijfster wordt met meer genegenheid gepraat dan je van een miljoenenseller zou verwachten.

Eerzame moeders sluiten dezer dagen weddenschappen over wie er zal doodgaan in het laatste Harry Potter-deel, dat op 21 juli een uur na middernacht verschijnt. Vaders smokkelen veel te jonge kinderen mee de bioscoop in om de nieuwste verfilming te gaan zien. Nederland houdt net een beetje meer dan de rest van de wereld van Harry, Ron en Hermelien.

Maar waarom eigenlijk? Wat maakt dat Harry Potter zo’n fenomeen kon worden? Wereldwijd zijn er tot dusver zo’n 10 miljoen exemplaren verkocht. De films zijn kaskrakers in de bioscoop en verkopen ook goed op video en dvd. De merchandising is enorm, maar niemand lijkt zich er erg aan te storen.

De simpelste verklaring is dat de Potter-boeken gewoon goed zijn. Ze vertellen spannende verhalen over een fijne jongen, een overtuigende held die het ook geregeld moeilijk heeft. Rowling creëerde een fantasiewereld die even magisch als herkenbaar is en die bovendien door Wiebe Buddingh’ prachtig in het Nederlands werd heruitgevonden. Veel kritiek is er niet op de boeken geleverd, maar Potter-lezers hebben allemaal zo hun voorkeuren en vinden sommige delen te lang, en andere te somber.

Massacultuur

Massacultuur
Harry Potter kwam precies op het goede moment. De populariteit van de boeken markeert ook een overgang in de jeugdliteratuur. Na een periode waarin realisme de boventoon voerde, bracht J.K. Rowling de magie weer terug in de jongerenlectuur. Ze creëerde bovendien een onmiskenbaar Brits personage dat prettig afstak tegen de als slecht gedoodverfde Amerikaanse massacultuur.

Massacultuur
Harry Potter is wees, kostschoolganger en voorzien van een onbuigzaam rechtvaardigheidsgevoel. Goed en kwaad zijn volstrekt helder van elkaar gescheiden, en bovendien verenigen de goeden zich in een altruïstisch collectief van vreemd geassorteerde individuen. Rowling verdedigt in één beweging zowel de kracht van individuen als van gemeenschapszin. Op dezelfde manier zet ze een traditie van realisme voort, maar nu gehuld in een tovenaarsmantel.

Massacultuur
Wie heeft er niet te maken gehad met kleine groepen op school, met de tegenstelling tussen populaire en niet-populaire kinderen, en met onuitstaanbaar onrecht? En wie droomt er niet van om te excelleren op een sportveld en iedereen het nakijken te geven? Het maakt dan niet veel uit dat het zwerkbal heet als zich tegelijkertijd een hele nieuwe wereld opent.

Massacultuur
Ouderwetse jongensboekverhalen die een lezer raken, voorzien van het kwaliteitskenmerk ‘Brits’, vormen een prettig contrapunt in een (media)wereld die veelvuldig gedefinieerd wordt in termen van Amerikaanse, commerciële rommel. Hoe onterecht een dergelijke kwalificatie ook is, zij gaf Harry Potter wel een zetje in de rug.

Massacultuur
Maar de magie is niet alleen onderdeel van de verhalen, de schrijfster zelf was ook een dankbaar object van mythevorming. Rowling was immers een arme bijstandsmoeder die met haar dochter in de kinderwagen haar koude flat ontvluchtte om zichzelf op een cappuccino te trakteren als de baby sliep. In het café begon ze aan deel 1, Harry Potter en de steen der wijzen. Al voordat deel 4 uit was, was Rowling multimiljonair en werd verteld dat ze de opbrengst van filmrechten aan goede doelen zou schenken. Of dat waar was of onwaar, maakte voor de mythevorming niet veel uit.

Kostschool

Kostschool
Ook een volwassen publiek vond zijn weg naar de boeken, waardoor de Britse investering in fair play en magie nog eens werd gemengd met een diep verlangen naar een wereld die niet eerder bestond. Rowling staat met Harry Potter, zeker voor Nederlandse moeders, niet alleen in de fantasy-traditie, maar ook in die van de kostschoolfictie.

Kostschool
Wij denken met plezier terug aan Enid Blytons Pitty-serie en De dolle tweeling. Wij weten daar alles van, van die kostscholen, en gaan graag mee in de nieuwe variant van Harry Potter, waarin de lacrossestick een Nimbus 2000 is geworden en het leerlingenbestand gemengd is.

Kostschool
Terwijl Harry met zijn jongere lezers mee opgroeit en verandert, blijft Lily Potter (in ieder geval tot nu toe) een prettig onaantastbaar ideaal van een moeder. Net zoals de wereld van de kostschool ver verwijderd is van de huiselijke onlusten die moeders en kinderen nu eenmaal treffen. Harry Potter is waar ouders en kinderen elkaar vinden. Voor de moeders is het nostalgie. Voor jonge mensen is het een mythische weergave van hoe het is om op te groeien, morele keuzes te maken en de gemakkelijke weg te weerstaan.

Kostschool
Zijn de films misschien nog wat te gewelddadig, met het voorlezen van de boeken kan direct na Sesamstraat worden begonnen.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden