De kracht van het detail

Kapper Jacq van der Wal was er niet. In een laat stadium bleek hij toch te zijn teruggedeinsd voor een publiek optreden, hoewel hij naar verluidt in zijn eigen zaak - Ben Jacq Coiffures in de Beethovenstraat te Amsterdam - volop reclame had gemaakt voor het literaire avondje in boekhandel...

Onderwerp: Ellen (1911-1995) en Gerry (1912-1994) Waller, het Duits-joodse echtpaar dat na de oorlog bekendheid verwierf door hun filmkritieken in de Haagse Post, Vrij Nederland en NRC Handelsblad.

Aanleiding: het boek De grote illusie dat Sandra van Beek onlangs publiceerde over het markante tweetal.

Hierin komt de kapper uitgebreid aan het woord - en ook daarom trok de aankondiging van zijn komst de aandacht - over de speciale behandeling die hij Ellen Waller om de tien dagen mocht geven, opdat de helm van haar die zij wenste, in model bleef. Maandelijks spoot Jacq drie bussen lak op haar hoofd leeg.

Fier als haar dos waren de artikelen van Ellen Waller, ontegenzeggelijk de meest getalenteerde van het echtpaar, die haar de Cinemagiaprijs 1979 en de Pierre Bayle-prijs 1987 opleverden. In De grote illusie vernemen we, dat ze in de bioscoop met een lichtpen schreef, die ze in Zurich had besteld. Thuis typte ze haar aantekeningen uit op een oranje portable machine. Daarna begon het werken aan de recensie.

In de tientallen jaren dat de Wallers films bekeken, verfijnde Ellen haar oog voor lievelingsdetails. Die zijn het namelijk, die een film kleuren en de blik sturen. Het verhaal navertellen doet onrecht aan de ware sensatie die een kunstwerk opwekt, en die het onderscheidt van willekeurig welk ander verhaal. In De grote illusie staan vele memorabele citaten. De fiets in Jour de fête van Tati was voor Ellen Waller een personage. Le camion van Duras trof haar om het bleke daglicht, en Soldaat van Oranje om de oude benen, in afgezakte kousen, van koningin Wilhelmina. Op 22 april 1977 besprak ze in de NRC Casanova van Fellini: 'Een koude marionet in een sneeuwlandschap. Een bleke maan vliegt door dunne wolken, schaduwen jagen over een ijzige vlakte, vrouwen als schimmen van een bont feest vluchten, een vergulde koets rijdt weg voor de Rialto, hij hoort het huilen van de wind.' Moet je dan nog meer weten?

In de boekhandel liet documentairemaakster Els Bonger de stemmen van Ellen en Gerry horen, en schrijfster Chaja Polak die veel contact met hen had, vertelde met sympathie over de laatste maanden van weduwe Ellen, die moeizaam trachtte kracht te putten uit de vreugde tot haar 83ste geleefd te hebben met haar grote liefde.

De koopavond was ten einde, toen het gezelschap nog even naborrelde in de boekhandel. Toehoorder K. Schippers bladerde in zijn exemplaar van De grote illusie, en verbaasde zich over de foto van Ellens coupe, genomen onmiddellijk na een bezoek aan de kapper. Hardop las hij een fragment voor uit de monoloog van kapper Jacq: 'Ze dacht dat ik olifantjes spaarde, want ik had wel van die beestjes in de kapsalon staan, dus gaf ze me dan olifantjes cadeau. Van Gerry heb ik ook wel eens een broche met een olifantje erop gekregen. En ze stuurde me ook wel ansichtkaarten met olifantjes erop. Ik heb haar nooit gezegd dat ik ze niet spaarde. Het is dan zo'n teleurstelling als je zegt dat het niet zo is. . .'

O, roerend gegeven, aan het licht gekomen door de ruimhartigheid waarmee Sandra van Beek het verzamelde biografisch materiaal heeft verwerkt. De minieme miscommunicatie, die pas wordt onthuld doordat de kapper vijf jaar na de dood van zijn vaste klant zijn zegje doet. Een hele trommel vol olifantjes bezit hij, alleen omdat zij dacht dat hij ze spaarde.

Ondergebracht in een film, zou dit detail de toeschouwende Ellen Waller zeker zijn opgevallen. Met haar Leuchtkugelschreiber had zij er een aantekening van gemaakt, die dan in een welgevormde recensie was opgenomen. Die kleine illusie van de olifantjes, een scherfje schoonheid, om zijn nietigheid ogenschijnlijk te waarlozen, is door het democratisch opgetekende levensverhaal van Ellen en Gerry Waller voor de vergetelheid behoed. Moge dit een les zijn voor alle biografen: vergeet de kapper niet.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.