De koningin van de brute Samba

Het Utrechtse festival Le Guess Who? wordt tot in The New York Times gevolgd en besproken. Bij de tiende editie kijkt het festival meer nog dan voorheen voorbij de westelijke muziekgrenzen, met avantgardistische muziek van Afrika tot India en Brazilië. De extravagante zangeres Elza Soares is een van de grote klappers in het vierdaagse programma. De samba kan deze koningin van het Braziliaanse levensverhaal niet bruut genoeg zijn.

Elza Soares.Beeld Marcos Hermes

Als u denkt aan samba, dan ziet u vrolijke Brazilianen in weinig verhullende glitterpakken door de straten van Rio de Janeiro hossen. U hoort fluitjes en trommels, en 'la laa, lalalááá la laa'. En dat was het wel zo'n beetje. Dat klopt, toch?

Fout, helemaal fout. We gaan het sambageheugen wissen en de muziekcomputer in uw hoofd opnieuw opstarten. Met Elza Soares, de om en nabij 80-jarige (zelf is ze de tel kwijtgeraakt) diva van de samba en een mirakel van menselijke overlevingsdrang.

Haar plaat A Mulher do Fim do Mundo (de vrouw aan het einde van de wereld) is net verschenen. Zet hem op en laat die onderkaak maar naar beneden ploffen.

We beginnen met het vijfde nummer, dan hebben we dat maar gehad. Pra Fuder heet dat liedje - 'Neuken', dus. Mooier kan Google Translate het niet maken. Gitaar speelt sambaritme. Kopersectie beukt er doorheen, in korte en schelle accenten, rauw en ranzig. En Elza begint te zingen, met een stem die klinkt alsof hij onder een grafzerk vandaan is getrokken.

'Meu temporal me transforma em loba. Presa, você vai gemer. Feito um cordeiro entregue pra morte. Seu sussurrar a pedir: Pra fuder! Pra fuder! Pra fuder!'

Zet u schrap voor de vertaling:

'Mijn kwelling verandert me in een wolf. Jij bent mijn prooi. Jij gaat huilen. Als een lammetje dat geslacht gaat worden. Je gaat mij smeken: Neuken! Neuken! Neuken!'

Dit dus is de samba van de grootste sambaster van Brazilië. Elza Soares vertolkt samba sujo, zoals het daar heet. Smerige samba. Samba van de straat, met rouwrandnagels. Echte samba, zoals samba bedoeld was en die ergens over gaat.

In het nummer Maria de Vila Matilde zingt Soares over een vrouw genaamd Maria, uit de buitenwijk Vila Matilde in São Paolo, op een ritme van doffe trommels en naargeestig gillende elektrische gitaren. Maria is geslagen door haar man, zo blijkt uit de tekst. En Soares heeft slecht nieuws voor de ploert met de losse handjes. 'Ik stuur de hond op je af. Ik ren je achterna en wijs je na, ik schreeuw: pak hem, pak hem! Ik wil je zien springen en rennen, langs alle buren. Jij gaat hier spijt van krijgen.'

Huiselijk geweld is een groot probleem in Brazilië. Tien jaar geleden pas werd in Brazilië een wet aangenomen die het mogelijk maakt mannen die hun vrouw hebben geslagen te vervolgen. En daarover zingt Soares. En over politieke corruptie, onderdrukking van de straatarme bewoners van de sloppenwijken van São Paolo tot Rio en gelijke rechten voor niet-hetero's en transgenders. Onvermoeibaar. Volgende week zaterdag wandelt Soares het podium van de Grote Zaal van TivoliVredenburg op. Ze zal zetelen in een futuristische troon, als de voorzitter van de Jediraad uit Star Wars, en vertellen hoe volgens haar het leven in elkaar steekt.

In beeld

De Volkskrant maakt in samenwerking met LGW al een aantal jaar filmpjes van optredende artiesten, die tijdens het festival al te zien zijn, op de festivalsite en op volkskrant.nl. Korte introducerende interviews worden erin versneden met festivalopnamen. Op vorige edities werden onder anderen Selda, Kamasi Washington en Growlers vastgelegd. Dit jaar zullen onder regie van Nick Helderman (onder voorbehoud) Wilco, Julia Holter en Savages worden gefilmd.

Ze wordt gedreven door een onmetelijke geldingsdrang. Zegt bijvoorbeeld haar huidige producer Guilherme Kastrup, een Braziliaanse grootheid en een prominent pleitbezorger van de 'smerige' en dus betekenisvolle samba. 'Elza Soares denkt uitsluitend vooruit, nooit aan haar verleden. Ze wil verhalen vertellen. Confronteren, het liefst bij zo extreem mogelijke muziek. De samba kan haar niet bruut genoeg zijn. Ik heb echt nog nooit zo iemand ontmoet. Een ongelooflijke vrouw.'

Dat Elza Soares niet graag denkt in de verleden tijd, is begrijpelijk. Haar leven is een tranendal en sleept zich voort langs onbevattelijke drama's. Toen zij 12 jaar oud was, dwong haar vader haar te trouwen. Op haar 13de kreeg ze haar eerste kind. Op haar 15de kwam haar tweede kind om het leven. Haar man was ziek en kon niet werken, dus werd Soares tewerkgesteld in een zeepfabriek. Toen zij 21 was, overleed haar man - hij was dus écht ziek - en was Soares ineens weduwe, met inmiddels vijf kinderen en geen cent te makken.

Maar Soares kon zingen. En dat werd haar vrijbrief uit de ellende van haar achterbuurt van Rio. Soares meldde zich op 13-jarige leeftijd voor het eerst bij een sambamuzikant en -producer die audities organiseerde. Bij de aanblik van de zingende kindmoeder schrok deze Ary Barroso zich een ongeluk. Een mooie anekdote, die in Brazilië nog altijd wordt doorverteld. 'Van welke planeet kom jij dan?', vroeg Barroso. Soares, goed gebekt: 'Van dezelfde planeet als jij.' Barroso: 'En mag ik vragen welke planeet dat is?' Soares: 'De planeet Honger.'

Elza Soares tijdens een optreden in Sao Paolo.Beeld getty

Ze mocht zingen, in de radioshow van Barroso. En kreeg wat geld, waarmee ze medicijnen voor haar ook al zieke kinderen kon kopen.

In de jaren zestig kwam de carrière van Soares goed van de grond. Ze zong klassieke, door big bands gedragen samba- en bossanovaliedjes - die kent u wel, van Mas que Nada tot Se Acaso Você Chegasse - en trad op in nachtclubs waar ze soms, in het raciaal verdeelde Brazilië van die tijd, niet óp maar onzichtbaar áchter het podium moest zingen. En in die vroege jaren veranderde Soares al de samba. In het lied Era Bom bijvoorbeeld, een van haar grote hits uit de jaren zestig, grauwde ze zich door de tekst heen, als een scattende jazzzangeres.

In die vroege gloriejaren werd Soares al gezien als de sambakoningin, zeker ook omdat ze in haar eerste liedjes op beroemde Braziliaanse platen als A Bossa Negra opkwam voor het arme en dus zwarte deel van de Braziliaanse bevolking, dat ernstig verkommerde in de favela's. Zij bracht haar samba naar de achterbuurten en verhuisde de samba dus van chique (en witte) nachtclubs naar de cassettespelers in de sloppenwijken.

Out of the box

Festival Le Guess Who? is naar eigen zeggen hét festival voor out-of-the-boxmuziekliefhebbers. De tiende editie vindt volgend weekend plaats, van 10 t/m 13/11 op diverse podia in Utrecht. Centrale locatie is TivoliVredenburg.

In de jaren tachtig en negentig verdween Soares, ondanks haar ravissante verschijning, wat naar de achtergrond van het Braziliaanse cultuurleven. De samba verkeerde in een laagconjunctuur, mede door de opkomst van de pop, de rock (vooral de glamrock deed het goed in Brazilië) en later de hiphop. Maar Soares liet het niet over zich heengaan. In 2002 sloeg ze terug met een nieuwe en hedendaagse samba-interpretatie, rauw, aards, tribaal en haast psychedelisch, op haar plaat Do Cóccix Até o Pescoço. Intussen bleven de persoonlijke drama's haar achtervolgen. Zij trouwde met de Braziliaanse voetbalsuperster Garrincha, en werd daarom met eieren bekogeld door jaloerse vrouwen. En ze kreeg een zoveelste kind, dat in 1986 overleed na een auto-ongeluk. Haar man Garrincha was drie jaar daarvoor al overleden aan de gevolgen van een zware alcoholverslaving.

Maar Soares bleef zingen. Alleen met de samba kon ze het leven het hoofd bieden. Zij werd in Brazilië gezien als een icoon voor muzikale vernieuwing en overleving, en om die reden werd haar in 2015 gevraagd een plaat op te nemen met de meest vooruitstrevende en avantgardistische pop-, rock- en electromusici van São Paolo - een ideetje van de hippe producer Guilherme Kastrup. 'We wilden met haar klassieke sambaliedjes in een modern jasje hijsen', zegt Kastrup. 'Maar daar had Soares geen zin in: hoezo klassieke liedjes? Soares wilde vooruit. En dus vroegen we de beste componisten uit de hedendaagse muziekscene van São Paolo om nieuwe nummers te schrijven, precies zoals zij het wilde.'

De teksten werden Soares op het lijf geschreven: hard en politiek, maar soms ook boterzacht. En de muziek kraakt, op honkende baritonsaxen en schurende gitaren, net zo rafelig als de stem van Soares: zij gromt, sputtert, vloekt en fluistert, maar zingt ook nog altijd met een poëtische oerkracht, over liefde, angst, seks en spiritualiteit. De plaat werd in 2015 uitgebracht in Brazilië en was een instant knaller. Soares was in één klap en dus op hoge leeftijd weer de grote en vernieuwende samba-ster. Dit jaar werd haar album toch ook maar buiten Brazilië uitgebracht onder de titel The Woman At The End Of The World, en de plaat werd internationaal met de maximale sterrenscore overladen.

Het verbaasde haar producer Kastrup niets. 'Ik wist bij de opnamen al dat er iets bijzonders aan het gebeuren was. Er brandt een heel bijzonder vuur in Elza Soares en dat hoor je in elk nummer van de plaat. En met dit album heeft ze de samba dus wéér teruggebracht naar de straat, bij weer een nieuwe generatie Brazilianen. Ik ben bij haar laatste optredens geweest en daar komen vooral jongeren op af, van 18, 19 jaar. Soares is niet alleen een monument voor de Braziliaanse muziek, maar ook hét voorbeeld voor Brazilianen die maar niet uit hun ellende kunnen ontsnappen.'

De plaat The Woman at the End of the World is verschenen bij Mais Um Disco/ Xango. Elza Soares speelt 12/11 in de Grote Zaal van TivoliVredenburg op LGW.

Samba Brasil

De samba is de belangrijkste volksmuziek van Brazilië en heeft diepe wortels in Afrika. De muziek werd vanuit Angola en Congo met de slavenschepen mee getransporteerd naar de Portugese kolonie Brazilië, en daar ontwikkelde de samba zich tot de belangrijkste dansmuziek van de zwarte bevolking. In de jaren zestig mengden de sambaritmes met nieuwe muziek als de bossanova en schoof de samba de nachtclubs in, als feestmuziek voor big bands en jazzorkesten. In de jaren zeventig, tijdens de militaire dictatuur, werden samba en bossanova door links georiënteerde musici ingezet als protestmuziek, en keerde de samba terug naar de favela's. In de jaren tachtig raakte de samba overschaduwd door de Braziliaanse pop en disco, maar vanaf eind jaren negentig werd de samba weer gebruikt in nieuwe, hedendaagse muziek, van rock tot hiphop. De samba steekt in Brazilië, hoe dan ook, altijd weer de kop op.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden