De kledingvoorschriften van sociale media

Media achtergrond: Brave Borst

Sociale media een vrijhaven voor geweld en bloot? Vergeet het maar. Facebook, Instagram en Vine hebben huisregels en meeloerende andere gebruikers, adverteerders en nationale overheden óók.

Rihanna. Beeld ANP

De borsten van Rihanna staan niet langer op Instagram. Het sociale netwerk tikte de extravagante popster in mei op de vingers vanwege haar toplessfoto's. Rihanna had lak aan het strenge beleid van Instagram en vertrok. Nu is ze actief op Twitter, waar ze haar rijk getatoeëerde lichaam wel ongehinderd kan tonen zonder kleren.

De ervaringen van de zangeres laten de grote verschillen zien tussen sociale netwerken. Op Twitter mag porno worden geplaatst , Vine houdt het bij 'gewoon' naakt en Instagram weert elke vrouwentepel. Ook op Facebook moet 'RiRi' terughoudend zijn. Dat netwerk staat te boek als preuts. In de praktijk verwijdert Facebook alle afbeeldingen waarop geslachtsdelen of vrouwenborsten zijn te zien. Ook als deze kunstzinnig, niet-seksueel of zelfs getekend zijn. Dat zal bij Twitter niet gebeuren.

De speelruimte bij Twitter wordt slechts beperkt door de ruime grenzen van de Amerikaanse wet. Daardoor is alleen het plaatsen van bedreigingen, het schenden van copyright en het onthullen van privégegevens verboden. Naakt is op Twitter welkom, ook als het expliciet is. Obscene of pornografische afbeeldingen mogen alleen niet in de profiel- en achtergrondfoto worden geplaatst. Onder anderen pornosterren gebruiken Twitter om zichzelf te promoten.

De korte richtlijnen van de sociale foto-app Instagram zijn helder: 'Houd je kleren aan'. Toch zoeken gebruikers de grens op. Rihanna toonde haar lichaam steeds minder verhuld, tot Instagram ingreep. Ze zou nog wel terechtkunnen bij Vine, het netwerk waar gebruikers filmpjes van maximaal 6 seconden plaatsen. Daar is naakt toegestaan als het niet pornografisch is.

Wat verklaart de grote verschillen? Wat beweegt sociale netwerken ertoe naakt te beperken of juist toe te laten? De Nederlandse woordvoerster Damaris Beems licht het beleid van Facebook per e-mail toe: 'Ons doel is altijd geweest een goede balans te vinden tussen de belangen van mensen die zichzelf willen uiten en de belangen van anderen die bepaalde soorten inhoud niet willen zien.'

Lina Esco, oprichtster van FreeTheNipple. Beeld Twitter

Over de motieven daarvoor stelt Beems: 'Het is Facebooks verantwoordelijkheid om gebruikers zo veilig mogelijk van Facebook gebruik te kunnen laten maken. Die verantwoordelijkheid neemt Facebook zeer serieus. Tegelijkertijd wil het zo min mogelijk censureren en ingrijpen in wat mensen met elkaar willen delen.'

Censuur is niettemin waarvan Facebook veelvuldig wordt beticht. Gebruikers die naar hun idee onterecht te maken kregen met verwijderingen zoeken verontwaardigd media-aandacht. Zoals de vrouwen van de roeivereniging van de universiteit van het Engelse Warwick. Ze maakten een naaktkalender om geld in te zamelen ten bate van de strijd tegen kanker. Op alle foto's zijn hun borsten zedig bedekt door knieën, zwemvesten en, jawel, roeispanen. Toch verwijderde Facebook de pagina. Des te opvallender omdat hun mannelijke collega's ook een naaktkalender uitbrachten die door Facebook niet werd verwijderd.

En dan zijn er de foto's van vrouwen die hun baby voeden. Die werden door Facebook veelvuldig verwijderd als een tepel (deels) zichtbaar was. Ook een Engelse moeder stuitte op strenge regels. Ze plaatste begin juli een strandfoto op Facebook waarop een vriendinnetje het bikinibroekje van haar 2-jarige dochter omlaag trekt. Facebook verwijderde de foto en blokkeerde tijdelijk haar account.

Sociale netwerken draaien dergelijke beslissingen in veel gevallen terug nadat een storm van publieke verontwaardiging is losgebarsten, maar dan is het kwaad al geschied. Met weglopende gebruikers als Rihanna tot gevolg.

Toch is het verwijderen van mogelijk schokkende inhoud een succesvolle strategie, bewijst vooral Apple. In de appstore van het bedrijf staan louter onschuldige apps. 'Bij Apple is volstrekt geen ruimte voor mogelijk kwetsende inhoud. Of het nou om naakt, geweld of kritische meningen gaat. Ze verwijderen alles wat mogelijk aanstootgevend is', aldus Mirko Tobias Schäfer, universitair docent Nieuwe Media en Cultuur aan de Universiteit Utrecht. De reden is simpel: 'Als mensen zich nergens meer aan storen, wordt het medium heel soepel in het gebruik. Mede daardoor is het bedrijf zo populair bij gebruikers.'

Op Twitter is explosiever materiaal te vinden. Naast bijvoorbeeld pornoacteurs zijn ook terroristische organisaties actief op het netwerk. Vaak gaat het om individuele activisten, soms zijn het hele organisaties. Het Somalische al-Shabaab had een account om berichten te plaatsen (@HSMPress), terwijl ISIS meerdere accounts gebruikt en afbeeldingen tweette van massa-executies in Irak. De echtheid van accounts is lastig te verifiëren, maar veel media gebruiken ze als nieuwsbron. Twitter verwijderde de accounts van onder meer Al-Qaidaleden en al-Shabaab, maar andere terroristen blijven actief. Het netwerk licht niet toe waarom het accounts afsluit, maar het uiten van bedreigingen kan leiden tot een blokkering.

Scout Willis loopt topless in NewYork, geretweet door Rihanna. Beeld Twitter

Twitter neemt geen verantwoordelijkheid voor mogelijk schokkende inhoud. Op het netwerk is het duidelijk dat tweets afkomstig zijn van specifieke gebruikers, stelt Sjoerd de Vries van SoMeRe, het onderzoekscentrum voor sociale media van de Universiteit Twente. Het is aan gebruikers zelf om ongewenste inhoud te mijden. Dat is mogelijk, omdat in de tijdlijn alleen tweets (en retweets) van anderen die worden gevolgd zichtbaar zijn. Een verschil met Facebook, waar in het nieuwsoverzicht ook populaire berichten van vrienden van vrienden of zelfs vreemden worden getoond, zodat gebruikers minder controle hebben over wat ze te zien krijgen.

Dat gebruikers zelf verantwoordelijkheid dragen voor wat zij plaatsen, blijkt ook uit een e-mailtoelichting van Twitter-woordvoerder Nu Wexler, waarin hij de gebruikersvoorwaarden aanhaalt. 'Elke gebruiker is verantwoordelijk voor de inhoud die hij of zij deelt. Als gevolg van deze principes wordt gebruikersinhoud niet actief gecontroleerd en gecensureerd, behalve in beperkte gevallen.'

Een strikt of los beleid hangt dus samen met de aard van het sociale netwerk, stelt Schäfer van de Universiteit Utrecht. Die verschilt nogal. Schäfer: 'Facebook is een gezinsvriendelijk platform. Gebruikers delen vooral activiteiten uit het dagelijks leven. Twitter wil juist ruimte bieden voor politiek en discussie.' Tijdens de Arabische Lente in 2011 werd in tal van media verwezen naar de grote rol van Twitter als communicatiemiddel. Over het werkelijke belang ontstond de nodige discussie, maar het imago van Twitter was gevestigd.

Naast het koesteren van een bepaald imago speelt een commercieel belang. Omdat advertenties de belangrijkste inkomstenbron vormen van sociale netwerken is de interesse van adverteerders cruciaal. Positieve inhoud vormt de verkoopbasis voor advertenties op Facebook, stelt Anne Helmond, onderzoeker Nieuwe Media en Digitale Cultuur aan de Universiteit van Amsterdam. 'Het netwerk is gericht op het liken en delen van positieve inhoud. Dat maakt Facebook interessant voor adverteerders. Die hebben geen belang bij negativiteit.'

Toch is de aanwezigheid van mogelijk aanstootgevende inhoud op netwerken als Twitter niet zonder meer problematisch, stelt Jeroen van de Wiel van Tribal Internet Marketing, dat bedrijven adviseert over reclames op sociale media. 'Alle grote sociale netwerken bevatten inhoud waarmee je als bedrijf niet wil worden geassocieerd, maar het overgrote deel van de netwerken is in orde. Zolang het algemene imago goed is, zijn ze aantrekkelijk voor adverteerders.'

Pas als de inhoud van een website sterk ter discussie staat, worden adverteerders terughoudend. Van de Wiel noemt The Pirate Bay als voorbeeld, het netwerk waarop gebruikers illegale films, series en games delen. Daar wagen maar weinig gerespecteerde adverteerders zich aan, ondanks de grote populariteit bij gebruikers.

Rihanna twittert 'Hij snapt het', over een personage uit de Amerikaanse animatieserie Family Guy. Beeld Twitter

Om hun imago en commerciële belangen te bewaken, moeten de sociale netwerken afbeeldingen die in strijd zijn met hun regels zo snel mogelijk verwijderen. Dat is ingewikkeld, alleen al omdat gebruikers dagelijks miljarden afbeeldingen plaatsen. De netwerken vertrouwen voor handhaving op automatische systemen en meldingen van gebruikers die aangeven dat inhoud niet aan de voorwaarden voldoet. Niet-toegestane foto's kunnen daardoor blijven staan zolang ze niet door meerdere gebruikers worden gerapporteerd.

Dit op gebruikers leunende systeem is volgens Helmond de oorzaak van de veel bekritiseerde verwijderingen door sociale netwerken. Helmond: 'De knop 'Foto rapporteren' op Facebook wordt regelmatig gebruikt om persoonlijke verschillen in normen en waarden online uit te vechten. Toen het netwerk een foto verwijderde van twee zoenende jongens was dit niet omdat het beeld de regels van Facebook overtrad, maar omdat veel gebruikers de foto rapporteerden als ongepast. De sociale netwerken volgen daarmee het conservatisme van gebruikers.'

Dat is opmerkelijk, omdat volgens Facebook alle gerapporteerde inhoud handmatig wordt gescreend. Daarvoor huurt het bedrijf goedkope krachten in in lagelonenlanden als Turkije, de Filipijnen, Mexico en India, ontdekte de website Gawker in 2012. Geen dankbaar beroep, omdat de werknemers beelden van onthoofdingen, verkrachtingen en kinderporno moeten beoordelen.

Hun oordeel vellen de Facebookschoonmakers aan de hand van een zwarte lijst, die ook door Gawker werd gepubliceerd. Daaruit blijkt dat ze onder meer moeten ingrijpen bij zelfverminking, pesten en foto's van drugs (behalve marihuana). Seks en naakt staan prominent op de lijst. Verwijderd moeten worden: 'Elke duidelijke seksuele activiteit, zelfs als naakte delen verborgen zijn. Inclusief cartoons of kunst', 'Naakte kinderen, inclusief getekende versies' en zelfs 'digitaal/getekend naakt'. Kussen en betasten mag wel, 'Zelfs voor mensen van hetzelfde geslacht', meldt het interne document.

Woordvoerster Beems van Facebook erkent dat er soms fouten worden gemaakt. 'Het is heel moeilijk consistent de goede keuze te maken rondom elke foto die mogelijk naakt bevat en aan ons wordt gerapporteerd. Vooral als er dagelijks miljarden foto's en inhoud worden gedeeld. Zo is er soms inhoud ten onrechte verwijderd.'

Hoewel Twitter afbeeldingen en video's niet gauw verwijdert, voorziet het bedrijf ze soms wel van een waarschuwing: 'De volgende media kan (sic, red.) gevoelig materiaal bevatten'. De afbeelding komt pas in beeld nadat de waarschuwing is weggeklikt. Gebruikers moeten zelf aangeven of ze gevoelig materiaal plaatsen: als ze dit verzuimen, ontbreekt de waarschuwing eenvoudigweg. Zo plaatste Geert Wilders een voor iedereen zichtbare foto van poserende ISIS-strijders voor een onthoofd lichaam.

Volgens Schäfer hebben sociale media, door te bepalen wat de gebruiker wel en niet te zien krijgt, een grote invloed op gebruikers. Schäfer: 'Mensen hebben de illusie dat sociale media volkomen vrij zijn. Dat is belachelijk. Het zijn de sterkst gecontroleerde media. Alleen is het volledig ondoorzichtig wat er wel en niet wordt verwijderd. Bovendien zijn er nationale overheden die de berichtgeving filteren en daaraan werken de sociale netwerken volop mee.'

Selfie van Miley Cyrus met een kunstborst. Beeld Twitter

Wat overheden precies laten verwijderen, is onduidelijk. Facebook en Twitter rapporteren weliswaar hoe vaak overheden verzoeken indienen om informatie te censureren, maar niet wat die verzoeken behelzen. Facebook zegt bepaalde pagina's onzichtbaar te maken in landen waar deze de lokale wetgeving overtreden. In andere landen blijven deze pagina's beschikbaar. India en Turkije dienden de meeste van dergelijke verzoeken in bij Facebook. In India gebeurt dat op basis van wetten die kritiek verbieden op de staat of een religie, aldus het netwerk. Turkije laat verbrandingen van de Turkse vlag censureren en aanvallen op vader des vaderlands, Atatürk, blijkt uit de zwarte lijst van Facebook. In Duitsland is Holocaustontkenning vanwege een verbod daarop niet zichtbaar.

Het weghalen van Holocaustontkennende berichten stuit in het westen op minder protest dan de verwijdering van foto's van vrouwen met ontblote borsten. Maar de sociale netwerken zijn wereldwijd actief en hebben te maken met overheden, bedrijven en gebruikers uit vele culturen. Ze laveren tussen de uiteenlopende belangen en hun beslissingen leiden regelmatig tot kritiek. De discussie rond het normen- en waardenbeleid van de netwerken zal niet snel verstommen.

- Beeld -

Vrouwengroepen

Het Amerikaanse FreeTheNipple maakt bezwaar tegen het beleid van Facebook om foto's te verwijderen waarop tepels in een niet-seksuele context zichtbaar zijn. Oprichtster Lina Esco via Skype: 'Veel mensen begrijpen niet dat een vrouwentepel niet seksueel is. Zelfs als je borsten of een tepel tekent, is dat een gigantisch probleem.' Zangeres Miley Cyrus steunde het initiatief door een kerstkaart met ontbloot bovenlijf te plaatsen op Twitter. Scout Willis, dochter van Bruce Willis en Demi Moore, liep topless door New York en plaatste de foto's op Instagram, waarop Instagram de foto's verwijderde. Facebook verwijdert borstvoedingsfoto's niet meer.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.