Oog voor detailVersiertruc

De kerstboom komt verrassend weinig voor in de beeldende kunst, maar wel in deze werken

Detail uit ‘Christmas Morning, Breakfast’ van Horace Pippin. Beeld Cincinnati Art Museum
Detail uit ‘Christmas Morning, Breakfast’ van Horace Pippin.Beeld Cincinnati Art Museum

Veel van wat wij doen, voelen en vrezen, hebben kunstenaars al eeuwen opgemerkt. Wieteke van Zeil verbindt kunstdetails aan de actualiteit. Deze week: de kerstboom.

De meeste feestjes vier je buitenshuis, wat nu lastig is, om overduidelijke redenen. Het jaarlijkse kerstborrelescapisme zal zich helaas beperken tot een zoveelste keer Jennifer Aniston zien in Office Christmas Party op Netflix – in wollen pyjama op de bank. Pogingen tot Zoomborrels bleken al eerder dit jaar weinig vruchtbaar; met bubbels en een extra glittertje op de wang voor je laptopscherm, terwijl de kinderen naar bed moeten en in de badkamer ruziën om de tandpasta, doet voor het uitgaansgevoel weinig.

Gelukkig is er een ritueel dat heel tastbaar de feeststemming je huiselijke hol binnenbrengt: de kerstboom. Dé grote versiertruc van de plek die alle andere dagen van het jaar toneel van alledaagsheid en routine is (en nu dus ook nog kantoor) tot een sprankelende gezelligheidsfantasie. Ik verbaas me elk jaar hoe leuk het stiekem toch is, dat kneuterige boom halen, opzetten, versieren, cadeaus eronder, lampjes aan. Beheersing is overschat als het op kerstversiering aankomt – het feest is er om je innerlijke Liberace de ruimte te gunnen.

Edvard Munch, ‘Kerst in het bordeel’. Beeld Alamy Stock Photo
Edvard Munch, ‘Kerst in het bordeel’.Beeld Alamy Stock Photo

Misschien juist vanwege dat kneuterige, komt de kerstboom verrassend weinig voor in de beeldende kunst. De meest onverwachte is de boom in een bordeel, door Edvard Munch geschilderd in 1904 – kerstwarmte voor de eenzamen. Maar er bestonden toch al in de 15de eeuw Weihnachtsbäume in Duitsland. Ik wist eigenlijk weinig van de geschiedenis van de huiskerstboom, behalve een vage notie over iets Germaans en midwinterlicht, maar dat ligt toch anders, blijkt. De kerstboom ontstond in Duitsland als onderdeel van een spel dat werd opgevoerd ter ere van Adam en Eva, waarin de boom van Goed en Kwaad figureerde met appeltjes erin. Dat spel werd opgevoerd rond Kerst, dus een naaldboom was vereist, en zo ontstond de koppeling tussen de boom die de zondeval in gang zette en onze gezellige lichtboom. In de 19de eeuw werd de Britse koningin Victoria een onverwachte ambassadeur. Illustraties van haar familie rond een versierde boom verspreidden de trend, onder meer naar Amerika.

Horace Pippin, ‘Christmas Morning, Breakfast’ Beeld Cincinnati Art Museum
Horace Pippin, ‘Christmas Morning, Breakfast’Beeld Cincinnati Art Museum

Daar verbeeldde schilder Horace Pippin dit lieve genrestuk met kerstontbijt. Een eenvoudige woning, met zorg ingericht – de tapijtjes en planken maken het tegelijkertijd huiselijk en abstract, het palet is klein, met wijnrood, wit, zwart, groen en bruin. Een moeder en kind, die de indruk wekken de enigen in het huishouden te zijn, het is immers Kerstochtend. Een onconventioneel, klein gezin dus. Zwarte vrouw en jongen. Moeder een beetje afgeleefd, gezien haar kromme rug, jongen netjes, met de hakjes leunend tegen zijn kinderstoel. Een paar dennetakken aan de muur, een sok aan de plank, de muur bladdert een beetje af, maar ook dat zijn mooie vlekken met strepen. Een simpele boom met een paar cadeautjes, staande op een kist. Verre van armoedig, maar ook niet de overdaad die Victoria liet zien, of een schilder als Viggo Johansen na haar. Deze boom is geen illusie maar een allemansboom, in een allemanshuis. Niet de perfecte fantasie, maar een warm, kleurig huishouden van een Afro-Amerikaans gezin in Amerika in 1945. Horace Pippin was een autodidact, en naast schilder had hij nog veel andere beroepen. Hij was een geblesseerde Eerste Wereldoorlogveteraan toen hij dit maakte, maar ook al een gevierd kunstenaar; in 1938 stelde hij tentoon in het Museum of Modern Art in New York. Deze Kerst komt het dichtst bij de imperfecte gezinswarmte die ik me bij het feest voorstel.

Detail uit ‘Stille nacht’ van Viggo Johansen. Beeld The Hirschsprung Collection
Detail uit ‘Stille nacht’ van Viggo Johansen.Beeld The Hirschsprung Collection

Horace Pippin, Christmas Morning, Breakfast, 1945, olieverf op doek, 53,6 x 66,5 cm, Cincinnati Art Museum, Cincinnati, VS

Edvard Munch, Kerst in het bordeel, Munch Museum, Oslo

Viggo Johansen, Stille Nacht, 1891, Hirschsprung Collection, Kopenhagen.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden