Bespreking Juwelen in de Hermitage

De juwelen in de Amsterdamse Hermitage vertellen het verhaal van de rijkdom en het aanzien van het Russische hof

Een expositie in de Amsterdamse Hermitage toont de pracht en praal aan het Russische hof. Het is er heerlijk gluren naar pietepeuterige edelstenen en andere hebbedingetjes van Peter de Grote.

Bloemenboeket van edelstenen (1740-1750). Beeld State Hermitage Museum, St.-Petersburg.

Je zou zomaar op het verkeerde been kunnen worden gezet door de naam van de tentoonstelling. Juwelen! Schitteren aan het Russische hof heet die, maar anders dan de titel doet vermoeden gaat-ie niet alleen over juwelen. En al zou je uitzinnige prots verwachten door dat uitroepteken (wat is dat toch met al die uitroeptekens achter tentoonstellingsnamen?), de nieuwe expositie in de Hermitage in Amsterdam is behoorlijk ingetogen – op het eerste gezicht dan. Want er valt wel degelijk veel en vooral veel kostbaars te zien.

Over de opzet van de tentoonstelling: die gaat – de Amsterdamse Hermitage is immers de Nederlandse satelliet van het roemruchte staatsmuseum in Sint-Petersburg – over de pracht en praal aan het Russische hof. Die praal betreft een collectie die begon met de aangekochte pronkstukken van Peter de Grote en zijn juwelendolle dochter Elisabeth en eindigt bij de laatste tsaar Nicolaas II, inderdaad, die van die goed bekeken Netflix-serie The Last Czars. Die juwelen vertellen het verhaal van Rusland zelf, althans: van de machthebbers, hun smaak, hun rijkdom en hun aanzien. 

Wie dat verhaal van a tot z wil leren kennen, en de rol en plaats van de juwelen daarin, kan zijn hart ophalen aan de uitgebreide, rijk geïllustreerde en prachtig vormgegeven catalogus die bij de tentoonstelling hoort. Wie zich vooral wil vergapen aan prachtige snuisterijen, schilderijen en jurken, kan zich onderdompelen in de tentoonstelling zelf. Die is knap vormgegeven door ontwerper Carlo Wijnands en begint in een smaragdgroen geverfde balzaal waar Tsjaikovski klinkt, en baljaponnen, dansschoenen, waaiers en juwelen staan te pronken. Aan de wanden hangen grote portretten van de draagsters ervan. Bij bestudering van de wijdvertakte stamboom op de wand zal blijken dat alle Anna’s, Anastasia’s, Alexandra’s en Alexanders voor de minder ingewijden lastig uit elkaar te houden zijn. Geeft dat? Niet echt, want ook als je niet weet van wie de ringen of horloges zijn geweest, is het heerlijk gluren naar alle pietepeuterige edelstenen, cameeën van papier-maché en koddige poppetjes met een grote parel als romp – hebbedingetjes van Peter de Grote.

Over grote parels gesproken, die zijn er volop te zien, vooral op de schilderijen van tsarina’s Maria Fjodorovna, de moeder van de laatste tsaar, en Alexandra Fjodorovna, zijn overgrootmoeder. Ook zijn vrouw, die eveneens Alexandra Fjodorovna heette (zoals gezegd: best lastig uit elkaar te houden, die Russische royals), droeg tot aan haar dood parels. Juwelenhistoricus Martijn Akkerman, die de audiotour insprak, weet te vertellen dat er nabij de plek waar de verminkte lichamen van de vermoorde laatste tsaar en zijn gezin werden gedumpt een pareloorbel is gevonden.

Na de balzaal gaat de tentoonstelling verder in saffierblauwe schatkamerkabinetten en vervolgens in kleinere, intieme kamers met elk een thema: van trouwen tot rouwen en van liefde tot ijdelheid. Bijzonder fraai is het boudoir van Catherina de Grote, met een mopshondvormige presse-papier annex snuifdoos en een potsierlijke pruik van zilverdraad, een soort pannenspons deluxe die behoorlijk gekriebeld zal hebben. Ook in het dandykabinet is het ijdelheid en pronkzucht troef: een versierde pijp met een poes en twee muizen erop bijvoorbeeld, rijk gesmukte sigarenkokers en een zakmes met een strijkvlak voor lucifers.

Tip voor wie wil gaan kijken: neem de tijd, en wie een leesbril nodig heeft moet die vooral meenemen om te kunnen inzoomen op de kleinere stuks. Wie geen tijd (of bril) heeft, kan hier vast nader kennismaken met een paar topstukken.

Ivan Kramskoj, portret van Maria Fjodorovna (1881).

Fonkerende glans

Dit is een portret van tsarina Maria Fjodorovna (1847-1928), de vrouw van tsaar Alexander III en de moeder van de laatste tsaar Nicolaas II. Maria werd geboren als prinses Marie Sophie Frederikke Dagmar, dochter van de Deense koning Christiaan IX. Haar portret werd in 1881 geschilderd door Ivan Nikolajevitsj Kramskoj, die zo onder de indruk was van de juwelen van de tsarina dat hij zijn collega Pavel Tsjitsjakov schreef: ‘Het effect van de briljanten is nauwelijks in woorden uit te drukken. In de winkels aan de Nevski Prospekt kun je wel soortgelijke vinden, maar dan zijn het toch afzonderlijke exemplaren, terwijl het hier een en al schittering is; in zulke enorme aantallen als bij de tsarina, verspreiden briljanten een speciale flonkerende glans.’

De staatsiejapon van de tsarina is gemaakt van zilverbrokaat door de Franse costumière Marie Izambard-Chanseau, hofleverancier sinds 1881 en gevestigd aan de Nevski Prospekt 12. In het haar draagt Maria een fringe tiara, op de borst een briljanten collier met parels en een broche, beide van het juwelenhuis Bolin uit Sint-Petersburg.

Messenslijper en twee hellebaardiers , meeseter onbekend (1700-1725). Beeld State Hermitage Museum, St.-Petersburg.

Vrolijke gezichten

Deze figuurtjes stellen een messenslijper en twee hellebaardiers voor. Ze zijn gemaakt door als zeer kundig bekendstaande edelsmeden uit Dresden. Zij werkten met verguld zilver en edelstenen van de hoogste klasse: briljanten, robijnen, smaragden en als belangrijkste parels. Die werden al naargelang hun natuurlijke vorm gebruikt voor het gezicht of het lichaam. De voetstukken zijn van beschilderd email dat een parketvloer voorstelt. Wie goed kijkt, ziet dat er zelfs edelstenen op de rand zitten, dat de gezichten vrolijk kijken en de ogen gemaakt zijn van diamanten. Leuk om te weten: de machine van de messenslijper werkt echt. 

Russische barok

De regeerperiode van Peter de Grotes dochter Jelizaveta, tsarina Elisabeth (1741-1761), viel samen met de bloeitijd van de Russische barok. Sieraden of zelfs draagbare ‘boeketten’ van gekleurde mineralen waren reusachtig populair. Jérémie Pauzié, een van origine Zwitserse juwelenmaker was de belangrijkste edelsmid in Sint-Petersburg en hofedelsmid. In dit boeket van zijn hand zitten 400 briljanten, 450 roosdiamanten en felgekleurde mineralen als saffieren, robijnen, chrysolieten, topazen en smaragden. Verder gebruikte Pauzié granaten en agaat, turkoois, opaal en onyx. Van een grapje hield de Zwitser ook: op een van de takjes zit een insect.

Bloemenboeket van edelstenen, Jérémie Pauzié (1740-1750) Beeld State Hermitage Museum, Sint-Petersburg

Juwelen! Schitteren aan het Russische hof, Hermitage Amsterdam, tot en met 15 maart 2020.

Snuifdoos, Philippe-Emmanuel Garbe (1760-1761). Beeld State Hermitage Museum, Sint-Petersburg

Snuifdoos

Is het een mopshond? Is het een panter? Volgens de catalogus is het in elk geval een snuifdoos van heliotroop, goud, zilver, briljanten, diamanten en koraal. In de 18de eeuw bevond het dier zich in het Winterpaleis, vanaf midden 19de eeuw in de Galerij der Kostbaarheden aldaar en nu is het even op vakantie in Amsterdam.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden