'De joden willen vrede, de Chinezen ook'

De schrijfster was een joods Nederlands meisje. De toneelbewerking is van twee Amerikanen. De regisseur is een Japanse, haar agent een Italiaanse....

H AAR naam klinkt als Annie, haar vader heet Flank Xiansheng (meneer Frank), Peter wordt uitgesproken op zijn Engels, en Miep is in het Chinees Mipu. Het straatorgeldeuntje Aan de Amsterdamse grachten, van een bandje dat een in Amsterdam wonende Japanse vriendin van de regisseur heeft opgestuurd, bestond in 1943 nog niet. Op een ander moment wordt met het geluid geklungeld. Maar de zaal reageert voor China ongebruikelijk: het is de volle twee uur praktisch muisstil.

Regisseur Hitomi Bokuda, die in 1991 de Japanse routine ontvluchtte en in Peking opnieuw begon, maakte vorig jaar haar triomfale regiedebuut in China met een Japans stuk. Daarna ging ze op zoek naar een nieuw project. 'Het Dagboek van Anne Frank heb ik gelezen toen ik vijftien was. Ik was er erg van onder de indruk. Tien jaar geleden heb ik in Amsterdam het Achterhuis bezocht. Ik heb nog meegewerkt aan de productie van het toneelstuk in Japan.'

Het Achterhuis is jaren geleden in het Chinees verschenen, maar het toneelstuk uit 1956 moest speciaal voor deze gelegenheid worden vertaald (door Wu Zhuhong). De Chinese censuur had er geen moeite mee. Na het bombardement op de Chinese ambassade in Belgrado, die de Chinezen in anti-Westerse woede deed onsteken, vreesde de regisseur het ergste. Maar haar project overleefde het geweld. Geld vinden was lastiger. De overheid gaf geen cent.

De acteurs zijn verbonden aan het Regenboog Kindertheater in een oude volksbuurt van Peking. Bij het begin van de repetities weten ze van Anne Frank en haar wereld nog weinig of niets. Oorlog, jodenvervolging, Nederland - het zegt hun niet veel. Een in Peking wonende Nederlander komt daarover vertellen. Als informant is hij niet de eerste de beste: op de Montessorischool in Amsterdam zat hij twee klassen boven Anne Frank.

'Ik wil dat u de de acteurs liefde voor Nederland en Amsterdam bijbrengt', krijgt hij van regisseur Bokuda te horen. Ze heeft net uit Japan een kleine maquette ontvangen van het decor, een levensecht Achterhuis. 'Daar is mijn kamer', roept de Chinese Anne Frank.

De acteurs luisteren aandachtig en maken aantekeningen over de Nederlandse joden, het leven tijdens de oorlog, de kleding, de voedselschaarste, het surrogaat-voedsel, de door zelfverdediging ingegeven houding om te doen alsof de situatie normaal was. Dat bleek ook in de kleinste details. Zo deed Otto Frank altijd zorgvuldig zijn enige das om, hoe versleten die ook was.

Een honderd jaar oude foto van een Amsterdamse gracht maakt de acteurs duidelijk dat ze zich hebben vergist: je hoeft in Amsterdam niet de boot te nemen om je huis bereiken. Ze willen van alles weten over kwesties die voor een Nederlander overbekend zijn. Hoe was in de oorlog de verhouding tussen joden en niet-joden? Hebben de joden wel genoeg gedaan om zichzelf te redden? Zijn joden handelaars? Antwoord op die laatste vraag: 'Chinezen, zijn dat handelaars? Wat zouden jullie van zo'n kwalificatie vinden?'

En de relatie Nederland-Duitsland, hoe is die tegenwoordig? 'Goed, maar zelfs nu vindt geen enkele Nederlander het leuk voor een Duitser te worden aangezien.' Voor de gemiddelde Chinees, die geen weet heeft van de enorme verschillen binnen Europa, moet dat een haast onbegrijpelijke mededeling zijn.

Dan volgt voor het eerst een repetitie van het hele stuk. Iedereen in het Achterhuis probeert te doen alsof het normale leven gewoon doorgaat. Maar de spanningen ontladen zich om de haverklap, door ruzie tussen de onderduikers en vooral door de binnendringende buitenwereld van soldatenlaarzen, legerauto's, geweerschoten, vliegtuigen. Totdat de bevelen en het laarzengestamp opklinken vanuit het Achterhuis zelf.

De acteurs lijken zich helemaal te geven. Fabuleus is de scène waarin Anne iedereen vrolijk maakt met haar cadeautjes, waarna de sfeer op slag verandert als er een huiszoeking dreigt. Wang nar zou? Waar kunnen we naar toe? Anne zet zacht een droef liedje in, dat de anderen langzaam overnemen.

Het bericht over de landing van de Geallieerden in Normandië brengt een vreugde-explosie teweeg, die eindigt in een rondedans om de tafel op de versnelde maat van een woordenloos gezongen Wilhelmus. Zelden zal het volkslied zo weinig gedragen hebben geklonken. De acteurs zorgen ervoor dat het stuk ook zonder grondige kennis van het Chinees uitstekend te volgen is.

Maar de regisseuse en de theaterintendant zijn niet tevreden. Ze beginnen met lofprijzingen, en dan volgt een stortvloed van kritiek. 'Jullie moeten direct al in het begin de toeschouwers pakken, anders lopen ze weg. De meesten zijn jong, ze weten weinig van Anne Frank. Er moet meer emotie komen. De dialoog moet beter. Er zit te weinig vaart in. Jullie doen het te traag, te veel op zijn Chinees. Je moet het op zijn buitenlands doen. Ook de lichaamstaal is heel belangrijk. In het Achterhuis kun je niet te hard praten omdat niemand je mag horen. Daarom moet je meer je lichaam laten spreken. En jullie moeten meer over Anne Frank gaan lezen. Vergeet alles, leer het opnieuw, en druk je gevoelens beter uit.'

De nieuwe aanpak wordt uitgeprobeerd op scholieren. De regisseur vindt dat de acteurs zich nu beter weten in te leven in hun rol, 'maar het moet nog iedere dag beter.' De jongeren komen soms met hele scholen tegelijk. Maar begrijpen ze het ook? Staat de wereld van Anne Frank niet erg ver van hun wereld van actiefilms en popsterren? Hitomi Bokuda gelooft dat de opvoering juist bij de jongeren verrassend aanslaat: 'Ze beleven het stuk werkelijk, ze praten er met elkaar over, ze begrijpen het echt. De taal van Anne is de taal van een jong meisje. En de vertaling is uitstekend.'

De Chinese Anne Frank, Chen Qing, is 24. Op het toneel ziet ze er tien jaar jonger uit. Op het toneel ís ze ook tien jaar jonger. 'Ik speel al twee jaar kinderrollen', zegt ze. 'Ik prent me voortdurend in dat ik ook echt de leeftijd heb van Anne.' Straks begint de voorstelling (het stuk loopt nog tot 25 september, iedere vrijdag, zaterdag en zondag om zeven uur 's avonds in het Regenboogtheater). Vandaag is Chen Qing erg blij, omdat haar ouder uit een verre provincie zijn overgekomen om haar te zien spelen. Ze is al gekleed en geschminkt en draagt een kartonnen davidster, met daarop in oud-Duits schrift het Nederlandse woord jood. Wat doet de rol haar persoonlijk?

'Vroeger waren de Tweede Wereldoorlog en Anne Frank erg ver weg voor me. Ik dacht er niet over na. Vooral de vredesboodschap van Anne maakt veel indruk op me. Overal op de wereld is oorlog, vrede is belangrijk voor iedereen. De joden willen vrede, de Chinezen ook.'

Tijdens een repetitie hadden de acteurs aan de Nederlandse schoolgenoot van Anne Frank gevraagd wat de boodschap is van het stuk. Het antwoord was voor China revolutionair: 'Die moeten jullie er zelf aan geven, maar het belangrijkst is ieders eigen vrije mening.' Acteur Sun Shaobo (Otto Frank) wil de toeschouwers duidelijk maken hoe groot de overlevingsdrang was tijdens de oorlog en dat vrijheid en vrede de belangrijkste waarden zijn.

Yuan Gang, die als 26-jarige de puber Peter van Daan geweldig neerzet, meent dat het stuk niet alleen maar een tragedie is, maar dat het ook veel humor en optimisme uitstraalt. 'Maar het is geen typisch buitenlands toneelstuk, het gaat over universele waarden.'

Voor Hitomi Bokuda is het regisseren van Het dagboek van Anne in China iets heel anders dan in Japan, waar ze het stuk volgend jaar hoopt te brengen. 'Anne Frank in Japan, dat is de Japanners laten voelen dat ze als bondgenoot van de Duitsers fout waren geweest, en dat zoiets nooit meer mag gebeuren. In China gaat het er me om bekendheid te geven aan het denken van Anne en duidelijk te maken hoe sterk ze was en hoeveel hoop ze koesterde. Ook in China zijn er mensen met dezelfde waarden, boven alle politieke en religieuze verschillen uit.'

'Anne' Chen Qing is het volledig met haar eens. 'Als ons publiek er net zo over denkt, dan bereiken we ons doel.' Wat denkt het publiek?

Een man in korte broek zit met zijn zoontje van acht vooraan. 'Hij is erg geïnteresseerd in wat er gebeurd is in de Tweede Wereldoorlog', legt hij uit. En na het laatste applaus: 'Dit was een heel goed stuk. Mijn zoon was gewend aan oorlogsfilms. Maar hier was niets van geweld te zien. Het werd alleen maar gesuggereerd. En hoe.'

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden